lunes, 6 de febrero de 2023

Os secretos II. 4

 4. AS CANAVEIRAS.

Sentíulo antias de vello y salíuye al paso para encontrarse como de casualidá. Nun necesitaba Yayo aparatos para llevar música, qu'el mismo, rumbando, xiprando ou cantando baxín, fíase el son condo taba solo:

¿Con qué música veis hoi? —perguntóuye Naya, al nun reconocer qué iba rumbando.

A de sempre un pouco máis repicada —ríu el neno—. Que dice bolo que respondía el d'ún orquesta condo os músicos ye perguntaban cuál tían que tocar.

Xa taban chegando a casa del Chato sin encontrar a naide condo es salíu al camín Rosía. Tan entretidos iban falando de todo el que aprenderan el víspora del historia de Saría y Román que nun la viran hasta que xa taba al pe d'ellos:

Muito andades xuntos vosoutros dous. Y hoi sin carabina que vos estorbe —foi el saludo da muyer. Como os nenos nun ye respondesen, insistíu—: Ben y'aprendiche a túa bola que xa tas enredando al vecín. —Miráronse de medio llao y, fendo por nun rirse, apuraron el paso pra deixalla detrás. Peró inda tía máis que diciryes, agora a Yayo—: Ou igual tu de tou bolo y ques ter úa cerca, inda sin ermá coa que compartir home como a probe de Saría, despós de deixarse comprometer pol manguelo aquel que marchóu y nunca máis d'él se soubo.

Al fin callóu Rosía, parecéndoye que xa tía que berrar de máis pra siguir cuntándoyes el que seguro qu'en casa nun yes dicían, y quedóu dereta nel medio del camín coas maos nos cadriles, taliando a ver pra únde iban. Acertóu a pasar el coche d'un vecín que ye fixo apartarse y acabar por meterse na casa.

Sigue andando; vamos entrar pol horta de detrás, qu'é unde tán as canaveiras y pode que tamén ande por ei el amo.

¿Pos tampouco el Chato durme a sesta?

Durme, peró pra estas horas xa ten xantado, durmido y cuase merendado —riu Yayo—: Dice qu'anda condo as pitas, qu'él tampouco ve de noite. Míralo: ei tá. Hola, Berto. Vemos coyerche úas canaveiras.

Coyede as que querades. ¿Berrábavos a vosoutros esa tolla? —Sacudíu a cabeza Yayo, ríndose—. ¿Y sabe que víades acó?

Nada ye dixemos y nun creu que nos vise entrar.

Pos nun sería porque nun mirase pra únde íbades.

Xa, peró pasóu un coche y metéuse prá casa.

Miyor, se non, llougo chega pidir que ye cortes tamén pra ella.

¿Pos vei ás barbadas? —estrañóuse Naya.

Riron os dous con gana antias de responder:

Non, nía, non; eso é cousa d'home, según ella. Úsalas pral horto, peró, como eu xa nun las corto nin pra mín, anda taliando a os vecíos condo vein pra pidiryes que corten tamén pra ella. —Callóu un bocadín el vecín, cavilando—: Nun si cómo vais fer pra volver pra casa sin que vos sala al paso outra vez y vos faiga cortarllas.

Fácil —dixo a nena—. Igual que nun entramos por delante, siguimos camín y vamos pol outro llao, como se subíramos del mar. Total, presa nun temos.

Ou esperades un pouco, qu'a estas horas come ella, mirando a novela, y nun anda pollas ventás. Tamén eu aproveto eso pra fer as mías zarapalladías sin tella usmiando por cerca. ¡Qué agoiro é! Todo conto faigo moléstala. —Rascóu a cabeza el home por baxo del sombreiro—. ¿Y qué vos dicía, se pode saberse?

Nun sei qué barbaridades dos nosos bolos —respondéu Yayo, escuruxándose pra cortar a vara qu'escoyera.

Volvéu rascar a cabeza el home, sentándose nun picadeiro que tía cerca pra nun perder detaye del trabayo dos nenos que, coas dúas canas cortadas, tiraban de navaya para llimpallas, quitando foyas y canías. Trabayando os dous al tempo, chocábaye qu'a nena fose botando el que quitaba nun montonín, mentras Yayo nun miraba muito únde cayían os restos da súa canaveira.

Ben se che nota a raza: trabayas igual que tou bolo.

Nun é difícil sendo él quen m'ensinóu —respondéu Naya—. Pos, según Rosía, parézome a mía bola.

Nun puido a nena evitar que se ye notase el mal que ye parecera el comentario da vecía, inda sin saber muito de qué falaba.

Esa axina encontra parecidos a todos menos a ella misma y hasta neso é como súa madre, que vosoutros nun conocestes.

Eu si, de sentilla berrar con Rosía que desde el camín s'escuitaba —correxíulo Yayo.

Eso nun era nada según fora toda a vida. ¿Vedes ésta? Pos a madre inda era pior: sabicheira, cuntequeira y con máis veleno qu'úa víbora. Así ye saliron os fiyos...

¿Fiyos? —sorprendéronse os nenos.

¡Ah! ¿Nun sabedes que Rosía ten un ermao? Tampouco tía qu'estrañarme tanto: nun m'acordo de vello por aquí. Desde el enterro da madre nun volvéu y antias nun vía nunca, que tampouco m'estraña: que nin coa madre nin col ermá se llevóu nunca desde que foi mozo, qu'as dúas ben fixeron por que nun parase na casa. Vou contarvos el que sei, que xa me dixeron que vos gustan as historias veyas. A madre de Rosía foi a primeira divorciada aquí, condo el divorcio nun esistía: botóu al home da casa ou, por miyor dicir, fíxoye irse a forza de voces y, dícese, hasta de palos, y nunca máis soubermos d'él. Aquí quedóu ella cos dous fiyos y condo el neno foi medrando empezóu a tratallo como trataba al padre: muito trabayo, na casa y pra fora, muita fame y muitas voces. Al neno, mal que ben, iba aguantando hasta que ye chegóu el tempo de mociar y ei tamén tían máis que dicir a madre y el ermá qu'él, hasta que lo encheron abondo y fixo como el padre: un bon día desaparecéu. Peró este, al cabo, acabóu dando señas de vida, máis que nada pra que nun lo desen por desaparecido ou morto y lo embolortasen por algún llao. Páreceme que con esto xa podedes fervos un idea del que pasóu. Ah, clarom tamén Rosía empezóu a mociar y hasta casóu —ríu Berto al ver a cara d'asombro dos nenos—. Pouco ye duróu el home, qu'entre ella y a madre agoriraron nél hasta que tamén se foi... Non mui llonxe, tamén é verdá, peró foise: al outro llao da carretera. ¿Nun sabíades que Miguel de Pilar foi el home de Rosía? —Sacudiron a cabeza os nenos, inda sin crer de todo el que Berta yes cuntaba—. Y, entoncias, tampouco sabedes qu'el fiyo de Miguel é tamén fiyo de Rosía, inda que nin mire prá madre —rematóu d'asombrallos el home.

A os migueles conocíanlos ben: el veyo sempre taba pol horta, disposto a falar con quen pasase y a botar úas risas con quen fose, y el fiyo, condo vía en vacacióis ou algún fin de semana, andaba al son del padre. Nunca lo viran pol barrio de baxo, nin, muito menos, de visita nin falando con Rosía. Tampouco sentiran nunca falar del tal ermao, por pouco que vise vellas, qu'a madre nun fía tanto que morira, qu'inda ellos s'acordaban.

¿Y era d'aquí á que rondara el ermao de Rosía? —ocurríuseye perguntar a Yayo.

Era, ho. Ou non: peró vivíu aquí. Paréceme que vera de criada prá casa Grande cos sobríos de Manuel. Que por ei rompéu a cesta —ríu Berto. Como os nenos mirasen pra él sin entendello, esplicóu—: Al morrer Manuel, heredaron el hacenda ús sobríos que veron vivir aquí y trouxeron con ellos ús caseiros: Ramón y Pilar y os dous fiyos máis novos, Miguel, el que despóis foi home un tempo de Rosía, y Monchía, a del ermao. Sin saber ún del outro, empezaron a cortexar a os dous ermaos Rosía y el ermao y os dous pensando qu'eran da casa. Y menudo chasco llevaron al enterarse qu'eran os fiyos dos caseiros —ríu outra vez el paisano.

Esta vez foi Naya a que perguntóu:

¿Y a ella valíaye peró pral ermao nun valía?

Uy, é qu'ei houbo muito mariaxe —miróulos Berto como se tuvese tayándolos y al fin esplicóu—: Condo a veya soubo qu'el acompañante da fiya nun era da casa Grande, houbo nesa casa as del demo peró xa nun tía volta, así que, antias que Suso fixese outro tanto, quiso que deixara á moza, col resultado que xa vístedes. Y agora, andai, que xa llevamos un pedazo de palique y inda vei acabar a novela antias d'irvos.

Saliron os nenos horta abaxo mentras el vecín asomaba al camín por se ye daba a Rosía por salir usmiar únde iban. Nun s'equivocaba el home que na máis asomardelante da casa xa la víu vir camín abaxo coas maos nos cadriles. Resinóuse Berto a seguirye un pouco el conto para daryes tempo a os chavales a desaparecer da vista:

Muito madrugas a pasiar hoi.

Igual é algo máis cedo, si, peró é que vin antias á neta de Pachos de paseo col neno de Pepa y nun m'acaba de cocer qu'anden tan xuntíos esos dous, y tan novos. ¿Víchelos? —sin esperar que ye respondese, siguíu perguntado—: ¿Viche pra unde iban? ¿Nun tarán metidos por ei nalgúa corte?

Parécemos qu'iban al mar. Xa sabes el que ye gusta a ese neno andar ás llámparas y a os bígaros. Y ás nenas, bañarse.

Xa sei, xa. Péro xuntos y solos, que nin el ermá iba con ellos.

¿Y vas ir tu mirar unde se meteron?

Torcéu el focico a vecía, sin perder d'espurrir el pescozo pra todos os llaos a ver se los vía por nayundes:

Nun sei en que pensan os padres que nun los tein piaos.

Fungóu con gana Berto y perguntóu:

¿Como a ti túa madre? —Nun necesitóu dicir máis pra qu'el outra dese volta pra casa sin gurgutar sequera.

Mentras os vecíos falaban d'ellos, chegaron os nenos al camín que subía del mar y tiraron pol outro ramal que volvía ás casas sin cruzar úa palabra, rumiando non tanto el que yes dixera Berto como de todo el que cuntara col que callara. Chocábayes que, despós de perguntar qué yes dixera a vecía, nun falase del que podera dicir de sous bolos respetivos y si da vida d'ella, que tamén yes valira pra percatarse de que cuase nun sabían nada das vidas dos vecios, Naya porque na súa casa nun se falaba dos de fora y Yayo porque nunca escuitara atento el que baruyaba a todas horas súa bola.

Iban andando os dous pariaos dándoye voltas a todo eso condo, al chegar al altura da casa Grande, quedaron paraos:

¡Tan abrindo el xardín! —dixeron al tempo.

Coa portalada aberta, un escavadora y tres homes iban abrindo camín entre a bouza por unde, en tempos, debía tar el entrada á casa. Sin atreverse a asomar, viron aparecer entre a maleza el que debera ser un patio con plantas, bancos y hasta un cenador debaxo dos arbolois que medraran hasta asomar por riba dos muros del cierre. Tamén se vía xa a porta da casa y as paredes mouras del fumo que salira pollas ventás condo queimara.

Costóuyes un pouco botar a andar outra vez, pensando xa nel oportunidá d'entrar condo marchasen os obreiros, sequera ver el xardín y asomarse á casa polla porta ou pollas ventás. Inda nun deran muitos pasos, remoloniando por atisbar algo máis naquel xardín hasta entoncias acotado, condo deron con Lalo, arrimado na curva da parede col eterno cigarro colgando del beizo:

¿Quén vos dera entrar, eh, sabicheiros? —ríuse—. Inda m'acordo condo saltábamos a parede por este llao pra ir á fruta, en vida de don Manuel, qu'era tan agarrrado que prefiría deixalla pudrir que dalla a daquén. Y eso qu'a muyer, as escondida d'él, si que nos repartía d'ella, peró sabía miyor a roubada, inda a costa d'algún corte cos pedazos de botella que mandara él poñer pol pico del cierre.

Miraron os nenos á parede unde inda brillaba cada tanto al son lagún pedazo de cristal, xa romo pol acio del tempo:

¿Y nun era máis fácil entrar pol llao da paneira y dar a volta por dentro? —perguntóu Naya, reparando en que por allí a parede era máis baxa y parecía sin cristales.

Se nun fose qu'ei pegada tá a casía dos caseiros —respondéu el home, apuntando col cigarro pra un techo baxo qu'asomaba cerca—. Y d'aquella vivía nella un paisano qu'era pior qu'el amo, por algo ye chamábamos “el Can”.

¿Quén era ese? ¿Vivía ida ei condo queimóu a casa? —quixo saber Yayo, a quen nun ye sonaba el alcume.

Non, ho, qu'iba vivir se xa d'aquella era máis veyo qu'os camíos, ou eso nos parecía a os nenos. Paréceme qu'inda lo tou vendo con un chaquetón mouro, úa pucha grande como un bacito y ús zancos como chalanos. — Déuye úa calada al cigarro, tusíu un pedazo y siguíu—: Al morrer el amo y vir us sobríos ocupar a casa con caseiros propios, el Can foise vivir con úa fiya que tía pol mundo, que pouca llata ye deu: nin dous meses sobrevivíu a don Manuel. Y a casa queimóu anos despós, sendo xa veyos tamén os sobríos.

¿Y venderon a casa ou quén la tá amañando? —perguntóu otra vez Naya.

Pol qu'eu sei, a familia que queda nun quixo saber nada da casa y fai us meses, al morrer el sobrín que vivía aquí condo queimóu, vendéronla a nun sei quén que vei restauralla pra poñer un negocio, nun me perguntedes qué.

Separóuse da parede, xipróu pra que volvere el can qu'andaba sempre con él y sacudíu a cabeza como despedida, botando a andar pra casa. Siguiron camín tamén os nenos, esta vez falando de todo conto aprenderan del vecindario na tarde y planiando el miyor xeito d'entrar ver a casa.

martes, 31 de enero de 2023

O secretos II.3

 

3. EL COSTUREIRO.

Foise Yayo col bolo prá casa, deixando ás nenas solas coa disculpa de fer algo pral escola, que, inda sendo os últimos días de clase, sempre mandaban trabayíos para que nun s'aburrisen. Antias d'ir pral cuarto de Naya, recuperaron a maleta-costureiro que deixaran al pe da porta del cabanón para volvella al sou sito.

¿Acabastis xa con ella? —quixo saber a madre.

Igual necesitamos un aguya de llá, peró eso a el día que los enchamos —respondéuye a fiya.

Igual hai algúa aquí dentro y aforramos de revolverche máis nel tou —aclaróu Sara, erguendo el costureiro de Saría.

Mira qué cestín tan guapo y váleche pra ti, tendo el mismo nome. Y nun creu que revolvésedes tanto nel noso.

Sería difícil, col colocado que lo ten bola —ríu Naya.

Y Dios nos llibre de descolocaryo —ríu tamén a madre.

Nun creu eu qu'Inés vaya enfadarse por eso —dixo Sara.

Enfada, enfada. É que tu na máis la vez de visita, peró vaya si roña condo nun femos as cousas la sou gusto, ¿verdá, nena? —volvéu rir a madre.

Siguiron as nenas camín del cuarto de Naya, unde s'acomodaron xuntas nel pico da cama. Sacóu Sara el sobre das cartas del costureiro y quedóuse mirando qué ben ordenado taba hast ael acirico coas aguyas y os alfileres postos en orden:

Mira pr'aquí: tá como el voso. Parecen máis ermás Saría y túa bola qu'a mía. —Zarróu el costureiro y púxolo nel tarrén, nun fose cayer y descolocarse.

Debian ser amigas desde pequenas y tar todo el tempo que podían xuntas así qu'acabaron tento as mismas zunas —ríu Naya—. Por eso túa bola nun quer vernos xuntas a ti y a mín.

Sendo tan amigas, sígueme chocando qu'Inés nun saiba qué yes pasara a Saría y a Román.

Miróula de medio llao el amiga, coyéuye el sobre das cartas das maos y dixo, abríndolo:

—Eso nun lo sabemos: el que nun sabía nada era meu bolo. Igual ella si sabe el historia, peró, sendo secreto entre as dúas, igual nunca lo contóu.

¿Nin que fixeran as paces?

Sacudíu a cabeza Naya, sacando as cartas:

Se é secreto, é secreto. ¿Ou tu ibas cuntarye a daquén algo qu'eu che fixese xurar que nun ibas dicir, por búa noticia que fose?

Tocóuye sacudir a cabeza a Sara, coyendo as dúas cartas que y'apurría el amiga:

Llée tu esas dúas pra ti y eu estas outras y deixamos a que ten lletra distinta pral final.

Así fixeron y entre as dúas foron sabendo da vida de Román, antias y despós de fer as paces con Saría y un pouco da d'ella pol qu'él ye respondía al que ye cuntaba nas súas cartas. Tamén foron sabendo da vida da familia y os vecíos d'un y d'outro hasta que Naya erguéu de golpe a cabeza:

Aquí dice que ye manda úas fotos y pídeye outra d'ella.

Quedaron as dúas nenas mirando úa pral outra y cuase al tempo botaron mao al costureiro que taba nel tarrén entre as dúas:

Parece que tuvemos el mismo acordo —ríu Naya, deixando que fose el amiga a que coyese el cestín—. Mira a ver se hai algo dentro ou temos que pensar únde pudo metellas Saría pra que nun las encontrase túa bola, nin naide, vamos.

Abríu Sara el costureiro y nun tuvo que reparar muito nél para ver un pedacín de cinta qu'asomaba na veira da tapa. Tiróu d'ella con cuidao, tendo medo a romper algo, y axina se soltóu a parte de dentro da tapa. Al sacalla cayéu nel costureiro un sobre marellento nel qu'encontraron as fotos das que falaba a carta qu'inda tía nas maos Naya.

Váise nas fotos el retrato d'un home, núas solo y noutras acompañado, qu'axina souberon qu'era Román. Na primeira, reconocéu tamén Sara al ermá da súa bola de nova, ríndose como a nena un s'acordaba de vella nunca, sentarda núa manta nel tarrén al pe del chaval que supoñían qu'era Román, mui xuntos y coas maos coyidas. Déronye a volta á foto pra ver que tía escrito “Os Romedios” y a fecha.

A seguinte fotografía era del mismo mozo, con traxe y sombreiro panamá, dereto al pe d'úa palmeira enana y col brazo apoyado núa banqueta alta; detrás tía un sello d'un estudio fotográfico de Buenos Aires y úa dedicatoria pra Saría coa firma que xa xonocían de Román. Había outras dúas fotografías máis: úa de Román máis veya, sentado nin siyón de mimbre nel entrada d'úa casa con xardín, y outra, na misma pose, con úa ninía sentada nel collo.

Al vella, cuase saltaron da cama as nenas:

¿Casaría, al fin, con outra? —perguntóu Naya, mentras Sara nun acertaba a darye volta al retrato pra ver se tía algo escrito.

Aquí nun pon nada. Mira a carta —respondéu dándoye voltas á foto a ver se vía, sequera, a fecha.

Volvéu Naya ller a carta, esta vez en alto, buscando únde nombraba as fotos.

Aquí dice: “Mándoche el meu retrato pra que vexas lo veyo que tou y outro coa mía afiyada, ou nosa, podería dicir, que se chama Sara por esa madría por poderes que ten en ti.” Así que non, nun casóu... Espera: é sobría ademáis d'afilyada súa.

Pos é verdá que tá veyo, ¿taría malo?, porque tampouco debía ter tantos anos na fecha da carta —comentóu Sara, mirando con atención a foto.

Sin esperar máis, coyéu Naya a carta que yes quedaba por ller, a que tía outra lletra, y xa desde el principio souberon que la escribía un sobrín de Román. Ordenando as cousas del tío al morrer éste al pouco del última carta, encontraran a correspondencia de Saría y decidiran escribirye para comunicarye a triste nova y cumplir al tempo as últimas voluntades de Román, que yes pidía que la tratasen como a tía que nunca tuveran polla súa parte.

Al sentir aquello, acordóuse Sara dos paquetes qu'ás veces preparaba Saría con cousas feitas por ella que mandabba a nun sabía quén. Acordábase sobre todo d'un velo de tul que la vira bordando nun sabía cónto tempo y que, condo lo acabara, chamárala pra qu'axudase a envolvello en papel de seda; como Saría vira lo muito que ye gustaba, prometéraye que, se nun ye dicía nada a Pepa, fíaye outro pra ella. Y fixérayo: ben guadado lo tía ella nel fondo del caxón das sábanas del sou cuarto, envolto en papel de seda y dentro d'úa caxa de tuayas que ye pidira á madre.

¿Y sabes pra quén era? —quixo saber Naya.

Dixérame entoncias que pra outra Sara. Seguro que pra esta afiyada de llonxe. Tamén ye mandóu despós patucos y chaquetos de nenín, ben sei que pra os fiyos d'esa Sara.

Quedaron calladas as dúas, guardando as cartas y os retratos y colocando nel sou sito a tapa del costureiro:

Xa sabes únde esconder os secretos, condo nun queras que chos encontre túa bola —ríu Naya.

Cabecióu Sara, peró sin rirse.

Falando de secretos, ¿vamos diciryes algo de todo esto a os tous bolos?

Volveron quedar calladas outro bocadín, hasta que Sara añadíu:

Paréceme que túa bola algo debe saber y dame pena que Pacho nun lo saiba. ¡Col que ye doléu saber despós de tantos anos porqué deixara de recibir cartas de Román!

Antias que Naya podese responder, sentiron á madre:

¡Nenas! ¿Baxades merendar ou tais mui ocupadas?

¡Baxamos agora! —respondéu Sara, coyendo os dous sobres y el costureiro—: Vamos cuntaryes el qu'encontramos y que dicida él se quer saber el que dicen as cartas ou non.

Condo chegaron á cocía encontraron a os bolos xa sentados tomando el cortao da merenda:

¿Apetécevos fruta con yogur ou algo salao? —perguntóuyes a madre de Naya—: Aproveitai hoy que teño vagar para prepararvos eu a merenda.

Miróu a nena da casa pral amiga, pra qu'escoyese ella.

A mín váleme... —empezóu a dicir Sara, hasta qu'un codazo del outra fíxoye cambiar el intención—: Se hai compota de casa, eu quero tostadas con manteiga y manzá.

Xa lo supoñía —contestóu a madre, poñendo nel pico da mesa un plato con rebanadas xa preparadas como sabía que ye gustaban á vecía—. Y lleite frío para con ellas, ben sei.

Sentáronse á mesa y pousóu Sara el costureiro y os sobres al pe d'ella, tendo cuidao de poñer el marello nel pico:

¿Qué anduvestes revolvendo máis? —perguntóu Pacho, chisgándoyes un oyo.

Sacamos as cousas de coser de Saría y dentro del costureiro encontramos úas fotos escondidas na tapa —esplicóu a nena, coyendo úa rebanada y empezando a comer nella, procurando nun parecer esmolida.

¿Y poden verse? —insistíu el bolo.

Sacudíu a cabeza Sara, apurríndoye el sobre coa mao que tía desacupada, sin importaye que visen el outro sobre.

Coyéu el d'os retratos Inés, mentras Pacho buscaba os llentes nos bolsos da camisa. Condo los tuvo postos, xa a muyer sacara as fotos y miraba con oyos empañados a da pareya na festa:

Acórdome de condo yes tomaron esta foro; eu teño úa con todo el grupo que fóramos xuntos. ¡Qué ben lo pasáramos!

Xa taba Román preparando el viaxe y por eso quixo que yes tomaran úa a ellos dous solos —dixo Pacho, coyéndoye a foto á muyer.

Miraron os dous el retrato que Román ye mandara a Saría al pouco de chegar al Arxentina.

D'esta acórdome ben condo chegóu. —Coyéula tamén—. Y d'acompañar despós a Saría sacar outra pra mandarya.

Parecía qu'iba siguir falando condo reparóu na que se vía entoncias nas maos d'Inés y que xa esta miraba con toda el atención, empezando a sacar de detrás el última:

¿Y esas fotos? ¿Tamén taban nel costureiro? —perguntóu sin crer el que taba vendo.

Entoncias, ¿recibira máis cartas d'él Saría? —sorprendéuse a madre de Naya, Coyéu Sara el sobre y apurríuyo á muyer—. ¿Tamén apareceron nel costureiro?

Non, debaxo da máquina de coser —respondéu a nena.

Garróu el sobre con cuidao y apurríuyo á sogra, que deixara el sobre coas fotos outra vez na mesa:

¿Llésteslas? —quixo saber a muyer.

Cabeciaron as nenas, as dúas coas bocas ocupadas coas tostadas pr'aforrar ter que dar esplicacióis.

¿Tú sabíaslo? —perguntóuye el home.

Sabía que volvían escribirse, si. Y que tían un afiyada que tamén se chama Sara.

lunes, 23 de enero de 2023

Os secretos II. 2

2. COSTURA.

A máquina de coser de Saría era igual qu'a veya da bola de Naya, así que nun ye foi complicado á nena comprobar que tuvese ben a maquinaria nin aceitarye as pezas que lo necesitaban. Mirando qu'a correa del pedal nun tuvese cuartiada, probóu a darye úa volta; al sentir un ruido raro, déuye outra máis aspacio:

¿Nun anda ben? —quixo saber Yayo.

Andar, anda, peró ruxe algo como se rascase n'algún llao ou n'algúa cousa.

¿Nun haberá un rato seco ei dentro? —perguntóu con noxo Sara.

Tu sempre pensando en bichos —ríu el ermao.

Nun creu que sía ningún rato. ¿A qué iba meterse ei? Y tamén a correa taría rañada —respondéu, soltándola pra erguer a máquina.

Con esas y todas, erguéu con cuidao, y cos dous ermaos asomados por detrás d'ella, outiando qué podía haber naquel sito tan pequeno.

¿Qué fai ese sobre ei metido? —acertóu a dicir Yayo condo os tres miraron asombrados el secreto d'aquel ruido.

Cóyelo, anda —animóulo Naya.

Fixo el neno el que ye mandaban y colocóu a vecía a máquina outra vez nel sou sito. Mentras enganchaba a correa, siguían os dous ermaos mirando sin apestañiar el sobre que sacaran d'ella. Probóu Naya outra vez qu'anduvese ben y sen máis estorbos a correa antias de volverse ver qué fían os outros dous, que nin alentar los sintía.

¿Inda nun mirastis qué ten dentro?

Sacudiron a cabeza y apurríuye Yayo el sobre, sin qu'ella fixese por garrallo:

É un sobre d'avión, ¿será carta de Román? Porque é pra Saría, ¿non? —supuxo a nena.

Miróulo Yayo como se lo vise de primeiras, primeiro a quén iba dirixido y despós el remitente:

Pra Saría é, peró non de Román.

Al sentir tal cousa, quitóuye Sara el sobre das maos pra llello ella, como se nun se fiase del que llía el ermao.

Pos é verdá. ¿Quén será este Emilio que y'escribíu?

Esta vez foi Naya a que coyéu el sobre pra ver el nome que nun conocían:

¿Acordáisvos de cómo apellidaba Román? Paréceme que como este, ¿será fiyo sou?

Volvéu coyer el sobre Yayo y arrimóuse á ventá, estudiando el matasellos:

Polla fecha del sobre, podera ser.

¿Y se lo abrimos d'úa vez a ver qué dice a carta? —propuxo Sara.

Miróu prás nenas el chaval, esperando qu'algúa ye pidise el sobre pr'abrillo, peró as dúas recularon, deixándolo solo:

Ábrelo tu qu'entendes miyor as lletras dos d'antias —escusóuse el ermá.

Este escribirá como nosoutros, que nun é tan veya a carta —replicóu Yayo, peró abrindo xa el sobre que fora despegado con tanto cuidao que parecía case sin abrir—. Parece que nun é úa carta, son varias.

Foi sacando con cuidao úa por úa as foyas dobladas que tía dentro el sobre y pasándoyas ás nenas, que volveran arrimarse a él. Acabóu de balleirar el sobre y quedáronse mirando ús pra os outros, cada ún con dúas cartas nas maos, sin atreverse a desdoblallas.:

Se nos poñemos a llellas, xa nun femos outra cousa —dixo al fin Sara.

¿Tu sabes coser? —perguntóuye Naya al neno.

Miyor qu'eu —respondéu el ermá por él.

Pos, entoncias, Yayo: axúdame a hilvanar a roupa y tu vas colacando as cartas por fecha y lléndolas en alto pra nosoutros.

Procuróu Sara nun sabichar el que poñían as cartas, máis alló da fecha ben colocadía nel esquina dereta de cada úa, hasta ter as seis en orden. El que si descubríu a pouco que reparóu na lletra foi qu'el última nun la escribira a misma mao qu'as outras y así yo dixo a os outros pra que nun los coyese de novo condo chegasen al llella.

Sentóuse nel tarrén coa carta máis veya nas maos y as outras al pe d'ella y aclaróu a voz antias d'empezar a ller sin saltar úa coma.

Aquella primeira carta, dúas foyas de papel fino cubertas de lletra menuda y renglóis apertaos, era, como outras cuatro, de Román: d'un Román arrepentido d'aquella outra carta qu'ellos xa conocían, que pedía perdón por ferye caso á fuina del ermá de Saría, sabendo que xa pasaran demasiaso anos pra esperar algo máis qu'ese perdón pol que llanxía desde tan llonxe. Cuntaba aquella carta cómo, pol parente d'un vecín d'ella, qu'entrara na bodega unde trabayaba ún dos sous ermaos, soubera que siguía solteira y que nunca máis mozo qu'él ye conoceran; tamén cuntaba que tampouco él casara, nin gana tuvera despós da pena que pasara pol que y'escribira Pepa. Pouco contaba del que fixera nesos anos y muito del que pensara desque soubera qu'era mentira todo conto ye dixeran d'ella.

Lléu Sara aspacio y con voz clara aquellas dúas foyas chías de penas y recordos, de dolor y señardades del que nunca pasara. Falaba Román de todas as cábalas que fixera desde a visita d'aquel home que y'abrira os oyos y de cómo, despós del primer arrebato d'embarcarse de volta pra pedirye perdón en persona, dicidira escribirye, sabendo que siguía na misma casa. Escribirye y esperar con pacencia qu'ella ye respondese, inda que fose para dicirye que nun lo perdonaba y que nun quiría saber máis nada d'él, era el propósito que fía al acabar a carta, peró confiando en que a resposta fose que ye daba permiso pra, a lo menos, siguir escribíndoye.

Acabóu Sara de ller, doblóu a carta como taba y pousóula al pe das outras, quedando cos oyos postos nella, sin garrar a seguinte. Tamén os outros dous deixaron el que taban fendo y miraron pra ella:

Nun llías máis, que vou poñerme a coser coa máquina y nun vamos atender ben —dixo al fin Naya, despós d'un bocadín callaos.

Habendo máis cartas como hai, xa sabemos que Saría ye deixóu siguir escribíndoye —añadíu Yayo.

Sin gurgutar, foi Sara guardando as cartas outra vez nel sobre, con cuidao de nun esgazallo, mentras Naya preparaba a máquina pra poñerse a coser:

Seguide vosoutros coa veya, a ver se acabamos xa pra irnos antias de qu'empecen a buscarnos.

Nun yes llevóu muito tempo máis acabar de coser y deixallo todo preparado pra nun ter máis que meteryes el palo y enchellos d'erba seca:

Mañá de tarde iréi cortar un par de canaveiras y xa despós miraremos d'enchellos antias da noite da fogueira, que se los allistamos primeiro, inda van dar con ellos —propuxo Yayo.

Vale ben. ¿Podo ir contigo mañá? —perguntóu Naya.

Poderemos ir os tres, digo eu.

Tu non, que teis qu'ir con má de compras —recordóuye el ermao.

¿A qué? Xa amañamos sin comprar nada —replicó Sara.

A acompañalla: quedache con ella y se agora nun vas, vei osmar algo —tercióu Naya, véndolos enzoritarse—: Diye que na máis teis que mirar precios y así aforras buscar disculpas por nun comprar nada.

Cabecióu el amiga, inda un pouco amouruada:

¿Y nun podedes esperar por mín?

Ah, nía: é ir a ca'l Chato cortar dúas varas, ¿vamos mandar toda a tarde como se fósemos de viaxe? —perguntóu Yayo.

¡Ah, penséi qu'era ir a outro llao! —cambióu a cara a nena.

¿Tu qués vir igual? —quixo saber él, mirando pra Naya.

Se nun ch'importa, si.

Importar, miga. É pra quedar allí ou ir xuntos. ¿Paso buscarte a misma hora que quedáramos hoy? A ver se nun tropezamos con naide.

Y se tropezades, con dicir que vais buscar varas pra ir ás barbadas —ríu Sara.

Guardaron os traxes feitos nas bolsas que trouxeran coa roupa y volveron as cousas al sou sito: as siyas á cocía y a máquina á despensa. Coyéu Naya el costureiro de Saría para llevallo tamén, condo yo quitóu das maos el amiga:

Esto llévolo eu pra mín.

Como cho vexa bola —respingóu el ermao.

Nun m'esmole miga. Xa viche coas outras cousas que llevéi condo balleiramos a casa: roñóu el que quixo, peró a mín nun me dixo nin chío.

Con esas y todas, quedóuse mirando pral cesto como se nun tuvese mui segura de llevallo:

Peró, antias, vou abrillo, nun vaya haber máis sorpresas escondidas.

Eso podemos fello fora. Vamos llevar esto á casa y míraslo alló —propuxo Naya.

Si, miyor vámonos xa d'aquí, nun vayan tan mirando únde tamos metidos —aprobóu Yayo.

Coyeron as bolsas cos veyos y saliron someiros polla porta da cuadra, cruzando pol horta pral camín, pra que nun visen d'únde chegaban á casa de Naya, se había daquén taliándolos. Xa taban chegando condo Yayo paróu en seco:

¿Coyéu daquén el sobre coas cartas?

Tá ei —respondéuye Sara—: coa pucha, el pano da cabeza y a llá.

É verdá: nun fixemos nin el moño nin el pelo pral paisano —acordóuse Yayo.

Xa lo feiremos condo teñamos as cabezas preparadas, que tampouco será tanto trabajo —contestóu Naya—: Vamos entrar pol horto, nun vaya haber daquén delante de casa y nun temos xeito de disimular as bolsas.

Coláronse polla porta del horto, que con bon tempo sempre taba aberta, y meteron el preparativo debaxo dos sacos balleiros apilaos nun esquina del cabanón. Volveron salir xa sin nada nas maos máis qu'el costureiro de Saría, unde meteran tamén el sobre qu'encontraran, y chegaron á casa pol camín como se viran del mar.

Búa idea fora aquella porque xa taban sentándose nel poyo condo salíu el bolo dos dous ermaos con Pacho:

¡Al fin parecedes! ¿Únde tuvestes toda a tarde? Anda vosa bola tolla de todo porque nun vos víu desd'a xanta.

¿Y é pra mandarnos algo ou na máis pra saber qué andamos fendo? —perguntóu Sara, acordándose del que yes fixera a Saría y Ramón.

Ríuse Carlos:

Debe ter medo a que sigades murando el historia del vecindario.

Miráronse os nenos hasta que Naya perguntóu, féndose a inocente:

¿Pos inda embolortóu máis vidas qu'a del ermá?

Agora tocóuyes mirarse a os veyos antias de responderye:

Sempre foi muito d'embolortar, como dices tu. Así que nun sería raro qu'algúa máis fixese —dixo Pacho—. Peró nosoutros nun vos dixemos nada, ¿tamos? —chisgóuyes un oyo, ríndose.

Boh, ¿prá que revolver merda veya? —perguntóu Sara, garrando con forza el costureiro de Saría


martes, 17 de enero de 2023

Os secretos II. 1

 

  1. SUMICIOS

Menuda tarde de playa taban perdendo. El augua inda taría un pouco fresca de máis pra bañarse, peró a brisía ben que yes iba prestar con aquel sol calabrión. Zarrando os oyos cuase podía sentir el calor da llastra debaxo da tuaya y el fresco del mar esfrecéndoye el outro llao.

¿Durmes ei sentada?—ríu Naya, chegando xunto a Sara.

Durmo, nía, esperando por ti, que nun acabas de chegar hoy —respondéuye, vendo cómo inda ría máis al ver el respingo que dera al sentilla.

Condo acabóu de rir, esplicóuse:

Nun acababa bolito de decidir qué pucha darme.

Eso pásache por pedirya. Eu á bola quitéiye un dos mandiles que ten guardados nun sei pra qué, veyos y descosidos, como se fose volver a usallos.

Pos, anda, que, condo lo vexa posto, veiche cayer úa búa.

Condo lo vexa posto, xa nun vei ter volta. Y eso se repara nél.

Entraron na casa balleira y foron colocando nun par de siyas a roupa veya que xuntaran como se preparasen os traxes pra vistir a daquén: camisa, chaleco, calzóis, calcetos, pucha y hasta botas pra un home y bata, mandil, medias, pano y zapatiyas pra úa muyer.

Fáltannos us guantes ou algo para fer as maos y os sacos prás cabezas —repasóu Naya, mirando os modelos.

Vou ir mañá a os chinos con má y compro us guantes de trabayo y úas bolas de polispán pra fer as cabezas. ¡Ah, y úas pelucas pra poñeryes pelo!

Miróula Naya desconfiada:

¿Nun quedáramos en nun dicir nada na túa casa?

Quedamos, nía. Y nada dixen. Contéiye que lo necesitaba prá festa de final del curso y colóu —ríu Sara.

¿Sin qu'avisasen del escola? —sorprendéuse Naya.

Díxenye qu'era cousa dos nenos, úa sorpresa pra os maestros —respondéu orgullosa a nena. —Y nun me digas que nun vei ser sorpresa pr'algún “maestro”.

Riron as dúas amigas un pedacín hasta que volveron mirar prá roupa y puxéronse al llabor:

Temos que coser todo pra fer os corpos y nun ter máis qu'enchellos por el pescozo. ¿Atréveste a usar a máquina? —perguntóu Sara, un poco esmolida.

Atrevo, nía. Xa miramos a máquina de Saría y é como a veya de bolita, así que sabréi usalla, que pra eso aprendín con ella antias d'aprender col elétrica de mamá.

—Boh, as mías nun me deixan nin arrimarme a ver condo tán cosendo...

Nestas taban condo sentiron eslleirar na porta. Quedaron calladas esperando a ver qué pasaba, se entraba daquén ou era dalgún bicho enredando.

Como nun acababa d'aparecer naide, perguntóu Sara:

¿Vendría algún gato detrás tou?

Antias qu'el outra podese responderye escuitaron miagar un pouco raro y despós a risa ben conocida de Yayo:

Bon gato tá feito este —riron as nenas.

Se me fregas detrás das oreyas, igual acerto a ronroniar.

Bufóu el ermá al sentir tal cousa, peró a ningúa ye deu tempo a responder condo sentiron chamar na porta de delante.

¿Tais por ei, nenos?

Miraron as nenas a Yayo, botándoye a culpa de que soubesen únde taban, peró sin atreverse a falar, esperando a ver se el de fora marchaba, condo lo viron fendo sombra coas maos na ventá da cocía, que nun tía contras.

É bolito —reconocéulo Naya—. Vou dicirye que veña por detrás, antias que lo vexa naide.

¿Pos nun durme a sesta hoy?—estrañóuse Yayo.

Tuvo buscándoye úa pucha pra Naya. Peró tú podías ter máis cuidao en vez d'andar fendo el fato...

Boh, diríaye Naya únde íbamos tar. Nun vou ter culpa eu sempre.

Nun me dixo naide nada, nin te vín vir a ti tampouco —esplicóuse Pacho: —Supuxen que tariades aquí, qu'é unde naide vei ver el qu'andades discurrindo.

Entróu na cocía y quedóuse mirando prá roupa que tían disposta nas sillas:

Algo así penséi que tábades preparando. ¿Espantuyos? ¡Non! Esperái: ¿veyos pra queimar na fogueira?

Ríuse Naya, sacudindo a cabeza:

¿Y na máis por pidirche úa pucha que xa nun usabas?

Y verte revolvendo nas caxas unde guarda túa bola a roupa qu'ella chama “a medio usar”, quero pensar que col sou permiso.

Volvéu sacudir a cabeza a neta:

¿Y vas axudarnos? —quixo saber.

Vou dicirvos cómo los fíamos pra que nun vos poñades a comprar cousas y acaben por pillarvos antias del día.

Miráronse os ermaos sin saber cómo fía aquel paisano pra lleryes as ideas así de fácil. Ríuse el veyo al veryes as caras y con él, a neta:

Eu tamén fun novo y atravesado y tamén houbo quen me contóu cómo preparar as trasnadas sin que me coyesen amañando nellas.

Volvéu repasar el esposición das sillas y foi sentarse nel escano, mentras os nenos acomodaban nel tarrén, dispostos a escuitar con toda el atención el que Pacho quixese cuntaryes. Sacóu el home os tarecos de fumar del bolso y púxose a liar un cigarro con toda a parsimonia del mundo; acabóu al fin y déuye úa búa pitada antias de romper a falar:

Vexo que tedes a roupa, peró fáltanvos os muñecos, porqu'a ropa sola é difícil d'encher.

Íbamos coser á camisa a os calzóis pra fello a él y usar úas mayas pra darye forma ás pernas d'ella —esplicóu Naya.

Cabecióu el bolo:

Búa idea. ¿Y pra fer as maos y as cabezas? —quixo saber.

Miráronse os nenos y respondéu al fin Sara, xa sin tar miga convencida:

¿Con us guantes y úa bola de polispán?

Y eso íbades ter que comprallo, ¿verdá? —Sacudiron a cabeza os tres, dándoye a razón—. Eso nosoutros amañábamoslo con us calcetos y ua camiseta veya, a falta d'un saco al xeito.

¿Y el pelo? ¿Ou nun yes poñíades?

A muyer, si. Al home...Depende d'a quén quixésemos arromendar —ríu Pacho con gana.

Peró, ¿fíaislos pra rirvos de vecíos? —estrañóuse Yayo.

As veces, si. Outras era na máis pra feryes burla a os que nun acabaran de sachar el méiz ou pra queimar, como vais fer vosoutros —volvéu rir—. Peró acórdome d'un ano que tuvera un vecín relatándoye al maertro pra que nun nos deixase fer os veyos, sin saber qu'el maestro llevaba xa dous anos axudándonos y ríndose ben coas bromas que discurríamos; así qu'ese ano fixemos al veyo copiándoye el aire y sacámoslo en procesión pollos camíos antias de llevallo queimar. Tía el home úas gadellas mouras, qu'inda hoi nun sei con qué las pintaba, que d'un día pra outro de tellas cuase blancas aparecéu con ellas como as plumas d'un corvo, que fora as qu'usáramos pra figurarye el pelo —ríu outra vez con gana, apagando a pava nel cinceiro que Sara y'apurrira al vello dispoñerse a fumar.

¿Con plumas? —perguntóu Naya, qu'era a primeira vez que sintía aquel conto.

Ou col peleyo d'un conexo, un puñao d'ouca ou de mullido,... Eu qué sei el qu'usábamos: el que tíamos a mao. Tampoco fai falta esmerarse muito: é pra queimar. Y nun creu que naide vaya reparar tanto nellos —callóu en seco—: ¿Ou vais fellos pr'arromendar a daquén? —ocurríuseye de golpe.

Nun tíamos intención —respondéu Yayo, non mui convencido, mirando prás nenas, desconfiao.

Sacudiron as cabezas, poñendo cara de sorpresa. Claro que nun pensaran n'eso; xa abondo iban ter qu'ouguir por fellos como pra, por riba, ferye burla a daquén.

Ríuse el bolo, chisgándoyes un oyo:

Pos iba ser búa —dixo, erguéndose—: Úa cousía máis, por se nun cayedes solos nel detaye: el palo pra que se teñan, metédeyo cruzao da cabeza a úa perna y nun necesitades pra os brazos. Acordádevos que primeiro fíanse para poñellos sachando.

Puxo a pucha el bolo, atisbóu polla ventá que nun houbese naide por cerca y salíu polla porta del frente, inda rindo.

Quedaron os nenos tamén rindo un bocadín hasta que dixo Yayo:

Pos camisetas que valan pra fer as cabezas nun sei se haberá.

Paréceme que falaba das que se poin por baxo da roupa —como os ermaos la mirasen sin entendella, explicóu—: D'esas blancas de tirantes, das qu'usa él y seguro qu'el voso bolo tamén.

Miráronse os nenos y al fin sacudiron a cabeza, cayendo nel que yes dicía Naya.

Vou buscar un par d'ellas a casa y dous pares de calcetos pra feryes as maos. Mentras tanto, vosoutros podedes poñer a máquina de coser nel cuarto ese.

¿Únde tá a máquina? —quixo saber Yayo, temendo ter que subir al piso, con todo el que los avisara el padre de que nun subisen, nun fosen ceder as tablas y cayer con todo.

Tá ei, na despensa esa. —Salíu Sara abrir a porta de debaxo del escaleira, deixando ver a máquina, tapada cua sábana veya.

Pos trédela mentras vou eu a casa —ripitíu Naya.

¿Acordáchete de trer antias el costureiro? —quixo saber el amiga pra que nun tuvese que dar outro viaxe.

Trouxen, nía. É eso.

¿Eso? —estrañóuse Sara—: Se parece úa maleta.

Ríuse Naya, salindo polla porta mentras iba el outra nena abrir a caxa, sin acabar de crer qu'aquello fose un costureiro.

Deixa eso pra despós. Vamos mover a máquina a ver se podemos solos, sin estropialla.

Ten rodas —anuncióu el ermá, cambiando el rumbo pra destapar a máquina.

Inda que las tía en dúas das patas, nun era fácil de mover por aquel terrazo desigual y tampouco rodaban mui ben, algo ferruyentas. Medio a rastras, medio en aire, chegaron con ella al cuarto qu'en tempos debera usarse de comedor ou algo así col terrazo d'outro color y menos gastado qu'el del pasiyo y el da cocía, un alacena de obra inda coas portas de madera tayada y as marcas nas paredes de sito unde tuvera un reló y tres cuadros, seguramente os das fotos cos bolos de novos y dos padres Saría y de Pepa qu'agora colgaban nel comedor da casa nova y un Sagrado Corazón que Pepa puxera nel sou cuarto.

Despós de deixar a máquina de coser cerca da venta, foron buscar as sillas, a roupa y el costureiro á cocía. Escuruxóuse Sara pr'abrir aquella especie de maleta pequena que, según Naya, era el costureiro da súa casa y case cae de cul al ver el que tía dentro: caxas trasparente chías de carretes de filos de todos os colores que se y'ocurrisen, outras máis pequenas de canillas de máquina y un estuche con aguyas, alfileres, tixeiras y un montón de cousías que debían usarse pra coser y qu'ella nin conocía, todo colocadín nel sou sito.

Cuase como el costureiro de casa, ¿eh, nía? —atisbóu Yaya por riba da cabeza del ermá.

Cuase, si, ho. Peró parecido al de Saría, inda que con un bon montón de filos máis —acordóuse Sara nese momento, erguéndose pra ir á despensa, d'únde volvéu con un cestín con tapa forrada y el nome del ama bordado con gusto nella.

Iba abrillo condo chegóu Naya cargada col que yes faltaba para poñerse cos veyos:

Déume bolita esta llá gris pra ferye el moño á veya y poñerye úas gadeyas al veyo asomando por baxo da pucha... ¿Mirástis se anda?

¡Non! —Recularon os dous, separándose da máquina.

Tampouco s'escuaxiringa tan fácil —ríu—: Ide dándoye volta á roupa mentras reviso eu a máquina, xa que tanto medo tedes a tocalla.

¿Darye volta? —estrañóuse Yayo.

Digo eu qu'haberá que cosella por dentro, ¿non? —quixo saber Sara—: Peró, ¿dará cosido os calzóis?

Polla cintura, non creu, peró pra eso ten a camisa os faldóis llargos; coserémosllos máis por baxo —respondéu, destapando a máquina pra ver cómo taba.

sábado, 22 de octubre de 2022

A llareira del Acebro 1

A LLAREIRA DEL ACEBRO

Despescóu a roballiza y botóula nel cesto coas outras dúas y a pescurria que fora coyendo todo el día. Mentras recoyía os tarecos botóu outra oyada al mar inda claro na tardía y sin rastro de velas verdes qu'anunciasen el axuda qu'esperaban, sabendo que nun pasara tempo abondo pra que chegase.

Condo taba chegando á casa, foiye al encontro a vecía coyer el pescao pra ir vendello:

¿Nun coyiche ningún aguya?

Picóu na máis algún chínfano y volvínlos al mar —respondéu, mentras sacaba del cesto os arizos que nun usara para macizar y un puñadín d'esquila que fora escoyendo del enguade —. Vou llevar esto ás llarias. Xa feiremos contas mañá.

Según pasaba delate das casas, asomábase algún cara xa na porta, xa núa ventá, que volvía recoyerse al verye sacudir a cabeza cun xesto qu'era al tempo saludo y aviso de que nun había novas del mar. Chegóu á casa das llarias y entróu sin chamar, como todos os del Acebro, hasta encontrar á llaria veya escazolando na cocía.

Búas —saludóu desd'a porta por se nun lo sentira entrar.

Hola, ho. ¿Qué tal a pesca hoi? —perguntóu sin volverse Antía, conocéndolo polla fala.

Nun houbo queixa. Y tampouco visita. Traigovos os arizos que me sobraron y úa pouca d'esquila.

Pos muitas gracias. Ben sei qu'a Clarén van prestarye muito. Poñereilas a cocer pra que ten pra cía.

Romperan a ferver os arizos condo sentiron chegar á llaria nova:

¡Antía! Apúrreme augua calente que vou llavarme aquí fora.

Condo a llaria chegóu col augua al bodego que tían na corrada, al pe del pozo, xa Clarén puxera á mollo el mandilón nel llavadeiro y tía sacao un caldeirao d'augua para mezclar coa que ye llevaba pra llavarse ben antias d'entrar na casa. Volvéuse para dentro Antía sin perguntarye nada; xa falaría ella condo quixase para sacar da cabeza el que la taba agoirando.

Inda pasóu fora un bon pedazo a llaria nova, restregando el mandil y tamén el sou peleyo, y condo chegóu otra vez á porta, xa coas lluces últimas del día, recibíula el aroma das llambuadas del mar al punto xa pra ciar:

Ósmase nel aire al pescador —saludóu.

El que tu osmas son as esquilas y el revolto d'arizos que che preparóu Antía —ríu Fasio, erguéndose saludalla.

Tamén, nun che vou dicir que non. Peró el aire del mar traislo tu de capote.

Traigo, si. Teño metido el salitre hasta el ánima, peró nun traigo nada máis. ¿Hai novas por terra?

Alzóu as maos Clarén:

Oinse campás, peró inda nada en firme. Inda é cedo.

Eso mismo ye digo eu: tá deixando os oyos nel mar condo inda nun pode haber nada —replicóu a veya.

Así, condo poda habello, nun van mirar qué podo andar taliando eu. Y buscar pescao, tendréi qu'ir al mar.

Riron os tres un bocadín antias qu'Antía perguntase á llaria nova:

¿Poñemos a cía ou ques falar primeiro?

Coye un vaso y senta un pouco, que nun creo que me pase nada hasta que nun bote fora el que vin hoi. —Fíxoye sito nel escano Fasio, mentras Clarén sentaba nun tayolo frente a ellos—: Podedes crerme que nunca vin tanta cotra xunta nel pico d'úa muyer. Nun debéu tocar el augua desque soubo ou pensóu que taba esperando. Xa nin falo de xabón... —Deu un papao al vaso que tía na mao—: ¡Y qué paraxismadas condo pedín augua y trapos antias de poñerme a atendella, qu'inda nun taba mui apurada! Acabéi botando fora a todas as muyeres que tía alredor: atándoye cintas, tapando nella como se ye fosen a llevar daqué, pasándoye erbas, pedras y todo conto se yes ocurría polla barriga pra que fose neno, pra que salise ben y qué sei eu pra conto máis nin qué cousas máis querían ferye. Eso si: axudar a colocalla ben y cómoda pral trabayo que tía que fer... ¡Si, nía, iban agora! —Deu outro papao—: Así que boteilas fora a todas menos a úa mocía que, pol que souben despós, é el ermá máis nova del home y con máis cabeza que todas as outras muyeres xuntas. Axudóume a mar de ben y deixéila al cargo de ter a madre y fiyo llimpos como é debido y sin tanta inxoria como querían poñeryes as outras —como vise qu'a llaria veya torcía el focico, esplicóu—: Deixéiye á nena que yes puxese a cada ún un cordelín al pescozo col saqueto de contas pedras, conchas, erbas y llazos quixesen meterye.

Miyor. Ben sabes que son mui sous con esas cousas y se ye pasa algo al neno ou a madre, iban botarche as culpas a ti por nun deixar poñeryas. Y lo de llavarse, hailos que nun son mui amigos del augua, peró nun sería pra tanto. ¿Era primeiriza? —quixo saber Fasio.

Si, peró non mui nova pral qu'avezan ser. Debéu perder algún neno antias y botaríanye a culpa a llavarse muito, xa sabedes cómo pensan... —Apuróu el que ye quedaba nel vaso—: ¿Ciámos? Agora teño fame y hoy hai cousa que me presta.

Pos, hala, baxa a mesa y ponos platos que xa ta pra comer.

Íbase Fasio y salían á corrada as dúas muyeres despediyo condo viron úa sombra moura arrimada á parede que, al vellos asomar, reculóu querendo esconderse. Despedíuse axina el pescador pra nun espantar máis á sombra y botóu a andar deixándoye campo aberto al visitante acobardao pra que s'arrimase á porta unde as llarias quedaran esperando que s'atrevese a chegar.

Vendo que xa Fasio nun se vía, peró a sombra nun se movía del sito, Antía anuncióu en alto:

Vou pra dentro que tou sentindo el relente meterseme nos osos.

Vei, nía, vei. Xa quedo eu zarrando —respondéu a llaria nova, peró sin moverse d'unde taba.

Como tampouco entoncias asomóu naide, empezóu a tirar polla cancella pr'arrimalla, que naide encontraba nunca as portas d'aquella casa pechadas.

¡Espera, nun cerres inda! —chegóuye úa voz queda, que nun soubo dicir de quén podía ser, peró ben segura de que de naide del llar, qu'ellos nun s'escondías pra visitallas por secreto que fose el motivo que los llevase vellas.

Deixóu a cancella chegada a medias y metéuse pra detrás da parede, unde naide podese vellos desde el camín nin desde as casas d'alredor. Al punto entróu a sombra y arrimóuse a ella conto puido:

Veño pedir axuda, señora llaria —bisbisóu coa cabeza baxa.

Chámome Clarén, que seguro que ben lo sabes —respondéu a moza, querendo saber quén podía ser aquella muyer tan empanicada que nun se vía se era nova ou vella.

Sei. El que nun sei é cómo teño que tratalla para que m'atenda —porfióu con algo de medo na voz.

Como me tratas sempre, que nosoutros nun usamos as comenencias vosas nel trato entre ermaos del mismo llar.

Eu nun soi del voso llar —respingóu como se la pinchasen.

Nél vos acoyimos, mal que vos pese. Y se tan mal che parece ser como eu, nun sei qué veis buscar aquí —respondéu Clarén, osmando xa quén podía ser a muyer.

Nun t'enfades. Perdón se ofendín. ¿Qués axudarme?

Suspiróu a llaria:

Nun é se quero, será se podo. ¿Qué teis?

Baxóu outra vez a cabeza a sombra y botóuse a falar tan baxín que costábaye un mundo á moza sentilla:

Nun quero ter máis fillos: teño ún y xa cumplín. Se me nace outra nena, mátame el home.

Xa tuvo segura Clarén de quén era a muyer y porqué vía con tanto cuidao pra que naide la vise.

Vei ser miyor entrar, qu'as paredes tamén poden criar oreyas.

Tampouco Antía s'estrañóu miga da visita:

Pasa y senta. Taba preparando el fervido que tomamos antias d'ir durmir, ¿qués un pouco?

Pos si. Que búa falta me fai durmir úa noite siguida.

Esto tampouco fai millagros, peró algo axuda y e bon de tomar.

Sirvíu un vaso pra cada úa y sentáronse con ellos alredor del llar. Despós de probar aquel augua, suspiróu a visitante antias de romper a falar:

Veño pra que me deis algo pra nun volver preñar. Despós de tres nenas, al fin chegóu el neno y nun quero máis. Ou, por miyor dicir, nun quero máis nenas y se preño outra vez y ven outra, el meu home escadrílame.

Fixeron por nun mirarse as llarias, sabendo el qu'as dúas pensaban d'aquella zuna dos osos de nun querer fiyas, pra ter despós qu'andar buscando muyeres en toda a contornada. Como ningúa dicía nada, perguntóu el outra:

¿Hai algo qué fer ou tomar pra nun volver quedar?

Que sirva seguro, xa lo sabes: nun xuntarte con home.

Se por min fose... —suspiróu a muyer.

Hai xeitos y axudas que poden valir se teis cuidao y es costante.

Mentras Clarén preparaba un saqueto coas erbas qu'iban recomendarye que tomase, Antía perguntóu:

¿Tou home é máis veyo que tu?

Us contos anos llévame, si, pero inda ten bríos.

Eso tamén ten amaño —respondéu a llaria nova, volvendo prá despensa.

Peró nun sei se serén quén a ferye tomar nada. Y como vexa el que ye pasa, mátame.

El que che vamos dar podes mezclaryo en cualquer comida, peró tu vas ter que cuidarte igual, qu'os efetos nin son rápidos nin d'un día pra outro. Trátase de quitarye as ganas non a capacidá, al revés qu'a ti.

A min as ganas nun fai falta querer quitarmas —volvéu suspirar a muyer.

Pos eso tamén ten amaño pra que nun desconfie. —Volvéu irse a llaria nova.

Deuye dous saquetos de distinto color y esplicáronye con calma cómo, cónto y cóndo tía que tomar ella d'ún y darye al home del outro, amáis d'algún outro conseyo pra miyor cuidarse d'outra preñez. Foise con todo ben contenta, cos mismos cuidaos pra salir que tuvera pra entrar, deixando ás llarias comentando el caso, que nun era el primeiro que yes chegaba:

Nese andar nun han chegar mui llonxe.

Chegan, nía. Xa ves: a botarnos das nosas casas ben que chegan.

Porque yes deixamos —replicóu a llaria nova.

Ou deixaryes ou armar guerra. Agora nun vale queixar pollas decisióis que tomamos condo chegaron pedindo sito pra quedar. —Agachóuse xuntar as brasas y poñeryes nel pico un estella gorda qu'aguantase el fougo toda a noite. Despós de mirar un bocadín el baile das llapas empezando a llamber a madera, erguéuse botando as maos a os cadriles y quedóuse dereta vendo subir el fumo—: Aprendemos por mal camín que se na máis ús respetan, os outros medran a costa d'ellos. Y vamos deitarnos que nada amañamos con falar del que xa pasóu.