As llareiras 7

—Fai un ano chegóu un barquín al Islla con un peteiro de acebreiros: dous veyos y úa patulia de mocíos, algús demasiao nenos pra ir nun viaxe de vida, peró cumplindo el que nun houbese ermaos. Axina soupemos qu'eran un de cada familia del Acebro y entoncias parecénnos poucos prá xente qu'eran; esplicaron al Conseyo del Islla que na máis eran esas as que guardaban as tradicióis del Valles y nun s'atreveran a invitar al viaxe a os vecíos que compartían llar cos osos.

—¿Osos?— interrumpíolo Darna.

—Un grupo de xente á qu'acoyeron y el motivo pol que naide volvéu al valle nas dúas últimas vidas. Contaron os que chegaron al Islla qu'el qu'empezara sento hospitalidá y favor a os que chegaran buscando un sito pra vivir, como fixeran ellos nun fía muito tempo, volvérase carga y deber qu'aquellos que se chamaban a ellos mismos osos nun iban deixaryes negar nin poñían intención de compartir. Chegaron al final del brao, condo xa taban guardadas as coyeitas y preparadas as terra pral inverno, y condo yes ofreceron axudaryes a preparar outras pra ellos acabaron fendo todo el trabayo al ver a pouca disposición que poñían. Chegara despós el inverno y axina deixaron de pedir sequera permiso pra coyer el que yes fía falta y máis del que podía corresponderyes a cambio de, según ellos, guardar el aldea de nun se sabía qué pelligros, el que foi poñer á raposa a guardar os pitos, peró tarde se apercibiron os nosos del camín que tomaran as cousas con aquellos vecíos. Vían, según dixeron, d'úas terras probes del outro llao dos montes unde a pouca comida y el mal tempo acabara con muitos dos sous, chegando ás terras del Acebro na máis un peteiro d'homes con úas poucas muyeres y úa ducia de nenos. Trían con ellos us caballos recios y algo de gao azacaniao del camín, ademáis d'un feixe de casi mordedores, cos qu'os del llar axina aprenderon a marcar as distancias, qu'os osos gustaban en azuzar en peleas sin máis sentido qu'el ver cuál aguantaba máis mordiscos sin rendirse ou morrer, qu'el fin vía a ser igual porque sempre mataban al que perdía. Y pollos casi acabaron de veryes as zunas a aquella xente condo quixeron feryes igual a os del llar. Ben sabes qu'a nosa xente nun somos pendencieiros, peró aquello xa nun quixeron consentillo y chamaron a capítulo a os que fían de xefes; d'aquella reunión sacaron en claro que se querían vivir en paz iban ter que fer por nun cedes nin medio pelo en nada que yes importase, por pouco que fose, separándose todo el que podesen d'aquella xente qu'acoyeran entre as súas paredes. Y empezaron por partir en dúas el aldea, deixándoyes as casa d'un llao a os osos pra vivir todos xuntos os del Acebro y separaos d'ellos; puxeron precio a todo conto yes dabas, descontando el que, con trabayo, acordaran que merecían polla súa proteción, y mantuvéronlos apartaos das súas costumbres y celebracióis. Mal que ben, volveron fer a vida como antias que chegaran os osos.

Callóu un bocadín el Mandao, dando us pasos al llargo da parede pra escorrer el relente que ye axelaba el corpo. Volvéu parar delante de Darna y siguíu:

—El acordo foi manténdose, peró, nos últimos tempos, a situación foi féndose cada punto máis ruía de llevar pra os del Acebro. El llar perde fruxe, en xente y en ánimo, como un árbol al qu'afoga el hedra. A proteció dos osos nun yes deixa moverse al sou aire y son muitas as mozas que, de grado ou por forza, acaban nas casas dos vecíos y poucas poden siguir as costumbres del llar. Tamén a os mozos queren tentallos coa vida que llevan, querendo obligallos desde pequenos a peliar coas súas artes, esqueicendo as nosas. Todo esto vei minando a os nosos, cansao xa de resistir os abusos, y por eso dicidiron erguer outra vez as pedras del llar. Botáronse al mar porque por terra nun daban atopado xeito de salir sin que los estorbasen.

—Y, entoncias, ¿a qué vamos nosoutros?

—Axudaryes a volver. Mandaron aquel viaxe primeiro como señal de socorro que tíamos que fervos chegar al valle, seguros de que, condo os osos se percatasen de que faltaba xente del llar, iban controlar inda máis a os que quedaban.

—¿Y qué podemos fer estos poucos qu'os del llar nun podan fer solos?

—Daryes ún disculpa pra xuntarse y úa distración pra que podan irse por unde pensan: hai barcos en camín pra recoyellos, peró necesitan us días pra embarcar y ese tempo vamos daryo nosoutros, ademáis del invitación pra que volvan al valle.

—¿Y a condo ibas esperar a cuntarmo?

—A condo vise el momento. Todo esto sabíalo Lacui antias da primeira reunión del Conseyo y ella dicidíu que fora eu quen lo cuntara a os viaxeiros condo miyor me parecese. Agora tócache a ti ver cóndo y cómo yo cuntas al resto, se qués que lo saiban.

—Dime as razóis que tuvestedes tú y Lacui pra nun contaryo al Conseyo nin a os viaxeiros antias de salir del valle, a ver se sei porqué siguir callándolo ou non.

A porta da casa deixóu escapar úa lluz y viron asomar dous corpos nel vano, trendo un candil con ellos pr'hacia a corte xunto a que taban falando. Axina distinguiron a Lerca y Nesdar que vían falando alto pra que soubesen que chegaban y nun interrumpir úa conversación qu'igual imaxinaban d'outro asunto del que tía.

Como Darna nun fixese por daryes sequera pe pra saludar, quedándose d'espaldas a ellos, esperóu Brado qu'entrasen na cuadra pra separarse da parede y botar a andar pral outra punda da corrada, a unde nun chegaba máis claridá qu'a da noite. Nun tuvo a llaria que repetir a pregunta y condo ye parecéu que xa naide máis iba sentillo, respondéu:

—Pensamos que conto menos soubésedes, máis iba chocarvos a situación na que viven y menos iba darvos que disimular as intencióis últimas del viaxe. Tú misma dixiche que non todos son capaces de callar muito tempo nin el que saben nin el que pensan. Y tampouco é que perguntásedes muito qué vamos fer condo cheguemos.

—Sin conocer a situación na que tán, pouco íbamos poder planiar nada. Peró, sabendo el que sabes, igual algo si podemos llevar pensado, ¿nun che parece?

—Pra eso cho tou cuntando. Peró, igual qu'esperéi hasta hoi pr'avisaste, ben podemos esperar a mañá a dicidir qué y cómo yo dicimos al resto y pensamos qué fer. Xa é abondo tarde y ei van de volta tamén os que foron ver os caballos.

—Tamén teis razón. Y xa abondas cábalas feirán porque salimos falar fora.

Al chegar á porta, Lerca y Nesdar pararon mirar se los vían, erguendo el candil pr'allumar alredor y esperaron por ellos pra entrar. Inda encontraron a dalgún coyendo el equipaxe pra ir durmir y a Cora y a un mozo esperando por ellos pra indicaryes únde tían sito preparao pra deitarse.

Subiron sin falar al piso alto da casa y allí indicáronyes varias portas, úas abertas y outras zarradas, según quedase ou non sito. Foron buscando cada ún acomodo, procurando nun despertar a os que xa durmían y xa iba deitarse a llaira condo ye chistóu Tana desde el xargón d'al llao del sou:

—¿Contóuche cómo sabe novas del Acebro y nun lo dixo antias?

—Contóu —foi a resposta queda de Darna.

Al outro llao d'ella, Lerca, inda preparándose pra deitarse, arrimóuse a ellas:

—¿De qué novas falades?

Sentóuse Darna y tiróu por Lerca pra que tamén se sentase, xuntando as cabezas pra nun despertar al resto:

—El Mandao conoce un pouco a situación na que tá el llar del Acebro y dicidira con Lacui esperar un momento bon pra cuntárnoslo. Nun é nada que cambie os planes que temos, peró xa mañá falaremos del asunto que agora é hora de durmir.

Tamén noutro cuarto había quen velaba esperando pollos qu'andaban por fora, procurando que quedase sito desocupao xunto a él:

—¿Qué tía que tratar a llaria contigo, se pode saberse, pra sacarte fora d'ese xeito?

Antias que respondese Brado, dixo Nesdar:

—Ois, Malio, igual eso é muito perguntar —bisbisóu, ríndose.

—Xa digo que se pode saberse. Que algo gordo debía ser pr'afalallo como fixo Darna, con lo suavía qu'acostumbra a ser.

—Parece que faléi de máis col ama da casa —respondéu Brado, deixando que pensasen el que quixesen pra nun dar esplicacióis que xa nun ye correspondían.

—Pos nun sei que pudiche dicirye a esa muyer pra que se molestase tanto —insistíu por ver se ye daba algúa pista del que pasaba.

Miróu Nesdar al Mandao, esperando a ver se contestaba y qué cara ye poñía al sabicheiro.

—Xa me riñiron úa vez por falar de máis, así que, se quer, ha contárvoslo ella condo ye pareza.

—Por lo menos xa sabemos que nun son asuntos particulares vosos —apuntóu Nesdar, volvendo a rirse quedín.

Erguéuse na cama Malio pra mirar de frente al mozo, que siguía ríndose:

—Tás esqueicendo de quén falas, neno, y eso nun dice nada bon de ti —reprendéulo.

—Nun será tan grave se naide anda cuntándolo por ei —tercióu Brado—. Vamos durmir qu'axina vei haber qu'erquerse pr'aproveitar el día.

—¿Enterástisvos, a lo menos, de se queda muito camín hasta a Balseira?

—Dous días y xa temos únde pasar a noite de mañá. Veña, a durmir. —Soplóu a llapa del candil que tía máis cerca deixando el cuarto envolto na lluz gris da llúa xelada.

As llareiras 6

Xa calecera algo a mañá condo deixaron a pousada, despós de xuntar provisióis pra os seis días que calcularon por demás que podía llevaryes chegar á Balseira. Antias de marchar, volveron repasar con Mado a ruta unde yes señalara as pallozas qu'iban encontrar.

Condo s'ergueran, xa nun había rastro del outro mozo y el de Ferreiros nun parecía miga esmolido por él, peró os viaxeiros, sobre todo Malio, siguían sin fiarse muito del qu'aquellos dous podesen tramar; Salus nun quixera cuntarye el que pensaba d'ellos y él nun s'atrevera a perguntarye outra vez. El interés que mostraba pollos caballos sin marcar que llevaban tamén escamara un pouco a Lerca y a Nesdar y máis vendo el pouco caso que ye fixera al sou condo dixera qu'iba mirar cómo taba y case nin fora capaz de reconocello.

Al pouco de coyer rumno ás brañas altas, volvendo á terra sin árboles, foron esqueicendo el asunto dos chavales. Naquellas llombas desarboladas víase tan llonxe como alcanzaba a vista y nun había naide a muita distancia. Pasaron a mañá som ver máis qu'algúa manada de caballos qu'al ventiallos iban apartándose d'ellos, mantendo a distancia. Pararon xantar nun peteiros de salgueiros que medraban alredor d'úa fonte empozada pra que bebesen os rebaños y siguiron camín, buscando as pallozas que yes señalara Mado pra prepararse a pasar a noite.

Inda tardaron máis de media tarde en atopar el aveiro. Eran tres cabañas xunta alredor d'ún pozo, úa abondo grande pra caber todos, xente y bestas, y outras dúas un pouco máis pequenas. El que quedaba de día pasáronlo preparándose prá noite, que xa anunciaba a tardía qu'iba ser tan fría ou máis qu'a pasada: prenderon a llareira coa lleña qu'encontraron alredor das pallozas, nun querendo gastar a da barrela, y sacaron augua pra beber y pra llavarse un pouco, mentras deixaban pacer ceibes a os caballos despós de quitaryes os apareyos y cepillallos un pouco; xa condo los metesen na corte yes darían grao y algo d'herba seca da qu'había na barra. Col última claridá del día, mentras acababa de ferse a cía, sentáronse fora Tana, Darna y Brado poñer nos mapas a ruta que fixeran nel día; axina se yes xuntaron outros, comentando aquellas primeiras xeiras del viaxe.

Hasta entoncias nun foran os del Valle mui amigos de salir d'él, recibindo ben a os que pasaban ou iban comerciar, peró sin ter vocación de viaxeiros, máis qu'os qu'iban al Islla, así que case nun conocían a os vecíos da comarca y muito menos os camíos que tían que siguir pra chegar al novo llar del Acebro. Al cambiar a ruta da costa polla que llevaban agora, as poucas referencias que xuntaran dos viaxes que fixeran de volta al valle os del Acebro xa nun yes valían pra nada y tían que fiarse a cegas del que yes indicara aquel Mado, qu'hasta ese momento iba valíndoyes.

Inda faltaba pral solpor, pero xa empezaba a xelar y pr'hacia el mar víase cómo iba condensándose el humedá en nubes que subían pollos ríos pegándose a os árboles hasta tapar toda a vista. Xipráronyes a os caballos que taban pacendo alredor das pallozas pr'anoitallos dentro y ciar y deitarse tamén ellos.

El ameicer encontróu a os viaxeiros xa preparaos pra siguir camín, despós de procurar deixar el sito igual que lo encontraran, ademáis d'úas monedas metidas nun conco al pe da llareira pra compesar el herba y a lleña que gastaran. Botaron a andar coa primeira claridá del día, condo inda el sol era úa mancha turbia entre as nubes y el frío da noite conrtaba coa pouca brisa que nun chegaba a sacudir a ganza dos suqueiros.

Como os días d'antias, conforme iba andando a mañá iba calecendo un pouco el día, sin chegar a feryes sudar nin ás caballerías nin, muito menos, a os viaxeiros, que nun quitaron os gabais hasta que pararon xantar algo al pe d'un regueiro d'augua tan xelada como a noite. Pasaron de llargo al pe d'úas pallozas, confiando en chegar con día ás siguintes que yes señalara Mado, como así foi. Nun había ningúa tan grande como a del outra noite, peró había dúas pegadas que yes viron ben.

—Parece que mañá vamos ter tamén sol —comentóu Ascer, mirando el solpor pintando d'encarnao as nubes de xelada qu'iban xuntándose como el víspora.

—Falta fai —respondéu Beal, parándose al pe d'él col caldeiro chen d'augua que llevaba prá llareira—. Nun quero pensar en cruzar estos llombos chovendo ou nevando. Xa hasta con vento deben dar qu'andar.

Nun s'equivocaron miga y despós d'outra noite xelada ameicéu el día con sol y acompañóulos hasta chegar ás últimas pallozas que yes indicara el de Ferreiros. Despós d'aquella noite, tían xa qu'ir baxando pr'hacia a Balseira, confiando en encontrar algúa casa ou alpende unde anoitar.

Inda anduveron media mañá por aquellos altos hasta encontrar camín que fose baxando sin perder el rumbo que llevaban y chegaron xantar entre os primeiros árboles d'un monte que cubría un valle estreto. Siguiron el camín hasta que xa el sol empezaba a baxar; como nun vían casa por nayunde, metéronse monte abaxo. Dixérayes Mado que siguindo cualquer regueiro iban ir dar seguro a caseirío ou aldea, que por aquellas terras nun había valle, por pequeno que fose nel que nun houbese xente vivindo y decidiron probar sorte: se era verdá, antias ou despós darían con algún alpende unde pasar a noite.

Foron baxando buscando el fondo del valle por se vían algún molín que yes confirmase qu'había xente por cerca y xa llevaban un pedazo siguindo el cauce por carreiros abertos pollos animales del monte condo sentiron voces de muyer non mui llonxe. Un pouco máis pr'alante viron blanquiar algo entre os salgueiros que marcaban a veira del río y volveron sentir falar:

—Vei doblándolas curioso qu'el que yes queda por enxugar xa lo fain en casa y tanto que aforramos pra estirallas como ye gustan —dicíaye úa paisana a outra, mentras quitaban d'úas canas el que parecían sábanas.

Pararon os caballos detrás d'un peteiro de lloureiros y siguío Darna sola, con Merba del ramal, acercándose a unde podesen vella y fendo máis ruido del que de costumbre feiría. Case chegara al pe d'ellas condo pararon mirar pra ella, acabando de recoyer a roupa y colocalla nos barcales pra llevalla pra casa.

—Búas —saludóu Darna, guardando as distancias.

—Búas —respondéronye, al tempo que se xuntaban un pouco, desconfiadas.

—¿Hai cera algúa casa ou aldea unde pasar a noite?

—Hai —respondéu a que sintiran falar antias. Miróula d'enriba abaxo y perguntóu—: ¿Anda sola?

—Non. Somos máis, peró vin sola pra nun asustallas. Sentímoslas falar fai un bocadín.

—¿Y a únde van por aquí? Esto nun lleva a nayundes. —Puxo as maos nos cadriles a que falaba, plantándose ben pra que nun fosen pensar que tía medo, mentras el outra encoyíase detrás d'ella, mirando pral monte asustada.

—Vamos camín da Balseira dos Madeireiros, peró tá fendose noite y pensamos qu'igual neste valle había algún caseirío unde nos deixasen anoitar —esplicóu sin entrar en muitos detayes.

—¿Cóntos dice que son?

—Nun lo dixen inda: catorce. —Miróula sorprendida a muyer—: Peró nun necesitamos máis qu'un sito pra durmir y saberemos agradecello —aballóuse a aclarar Darna por se parecía abusar del hospitalidá pedilla pra tantos.

Pensóulo un momento a muyer, volvendo a midilla coa mirada, y anuncióu al fin:

—Nosoutras vamos xa de recoyida. Poden acompañarnos y condo cheguemos ben veremos se poden quedar ou non. —Déuye un codazo al outra pra que se separase d'ella y agachóuse coyer el barcal.

Xipróu Darna pr'hacia el monte y foron asomando el resto dos viaxeiros, tamén desmontaos:

—Se queren, podemos llevaryes os barcales nas monturas —ofrecéu Darna.

Deixaron as muyeres nel tarrén el barcal que taban erguendo pra poñello na cabeza á que falara y guardaron outra vez nel bolso as corras da cabeza:

—¿Y acertarán a asentallos, nun vaya cayer a roupa llimpa? —perguntóu con medo el outra.

Inda con máis medo víu como a súa compañeira nun tía reparo en montar ás muyeregas detrás d'úa das muyeres qu'iban nel peteiro de viaxeiros pra nun ter qu'ir andando hasta el caseirío y a ella nun ye quedaba outra que fer igual se nun quiría fer el camín sola.

A caballo y sin cargar cos barcales axina chegaron á veiga unde úa casúa destacaba por riba d'úa ducia de bodegos y alpendes que, según viron al ir chegando xunto a ellos, eran casías, cortes y cabanóis, ademáis d'un cabazo, úa paneira y un forno. Xa enfilaban el camín que cruzaba a corrada condo saliron das cortes media ducia de paisanos con palas de dentes cortaryes el paso y nun las baxaron hasta que distinguiron á llavandeira máis falangueira desmontando pra indicaryes únde podían deixar os barcales:

—Y vosoutros, vide axudar y mandái a daquén avisar al ama que hai visita —dispuxo sin esperar que naide perguntase quén era toda aquella xente que trían con ellas.

Nun tardaron muito en ver asomar nel corredor da casa grande á que debía ser el ama d'aquel caseirío: úa pasiana de bon tamaño, toda vistida de mouro, desde el pano da cabeza hasta el mandil que se vía entre os barrotes da baranda:

—¿Qué se yes ofrece? —perguntóu con voz forte.

Adelantóuse Darna, escoltada polla llavandeira:

—Vamos de paso y buscamos sito pra pasar a noite.

—Llevade os caballos á corte —mandóu a os homes qu'inda remoloniaban polla corrada—. Y a ellos que se llaven algo y s'adecenten antias d'entrar na casa —indicóuye á muyer da casa—: Xa veremos cómo nos amañamos pra daryes cía y cama.

Sin que naide máis falase, vendo cómo repartían allí os llabores, fóronse os homes cos caballos y quedaron as muyeres coas llavandeiras que las llevaron a ún dos alpendes unde había un pozo con un bañal.

—Vei buscar xabón y corras —mandóu a falangueira al outra, que foi y volvéu pol aire con dúas nenas cargadas col que ye mandaran trer.— Eu soi Marcia y esta é Cora. Llevo a casa y os asuntos das criadas y vou llavarporque me presta salir da cocía de condo en vez y así traigo a roupa al meu gusto, qu'el del ama, y aforro el llabor de ter que repasar el que fain estas y el tempo de volver al río, que seguro que ben nun iba vir.

Despós d'aquella esplicación, presentóu Darna ás suas compañeiras y agradecéu as atencióis. Axina chegaron os homes y deixáronyes el sito pra que tamén ellos quitasen a cotra del camín. Lleváronlos despós á casúa unde xa los taba esperando na sala el ama, sentada núa silla alta y con Marcia dereta al pe.

Volvéu adelantarse Darna presentarse y presentar al resto dos viaxeiros, agradecendo el hospitalidá d'aquella casa, sin dar muitas esplicacióis.

—Xa tán dispoñendo a cía —anuncióu a señora—: Tú, Darna, y outros dous qu'escoyas vais ciar comigo. El resto ciará cos obreiros na sala de baxo.

Volvéuse a llaria a os compañeiros, chamando a Brado y a Tana, y saliron despós os outros con Cora, que quedara xunto a porta.

—Mentras esperamos, vamos sentarnos y contáisme qué viaxe é ese que lleváis.

Aquella parecéu ser a señal pra qu'entrasen us criaos úa mesa y úas sillas que colocaron delante da silla da señora y detrás d'ellos outras criadas que dispuxeron a mesa pra ciar. Esperóu Darna a contestarye a qu'acabasen y sentrase:

—Vamos visitar a us parentes, por dicir, que foron vivir llonxe y llevamos tempo sin saber d'ellos.

—¿Y quédavos muito qu'andar? —quixo saber, mentras volvían entrar as criadas trendo bebidas y bandexas.

—Máis del que llevamos andao. Peró, como cambiamos a ruta que trouxeran ellos, tampouco sabemos mui ben cónto. Agora queremos chegar á Balseira dos Madeireiros.

Llimpóu a boca a muyer, bebéu un papao de vino y volvéu llimparse y al fin dixo:

—En dous días a bon paso chegades. —Entraron llevar as bandexas valleiras y trer outras chías—. Tedes que siguir este río y pasar outra veiga hasta chegar al río da Balseira; antias da noite, río abaxo, encontraredes el paso.

—¿Sabe se hai unde fer noite pol camín? —perguntóu Tana.

—Hai —respondéu el ama—: y llevaredes carta pra que vos reciban como é debido.

Como parecía que ningún iba atreverse a perguntarye porqué dicía eso, esplicóu:

—Na veiga de baxo vive meu ermao y a él vou encomendarvos. D'allí vin eu casar aquí, que pouco me duróu el matrimonio y chámanme a Moura porque despós de morrer el meu home nun quitéi el lluto pra que naide esqueiza que soi el ama.

Houbo outro cambio de bandexas y naide falóu hasta qu'el ama perguntóu:

—Y despós da Balseira ¿quédavos muito qu'andar?

—Siguido a ruta que tremos trazada quedaránnos vinte días de viaxe.

—Pos é verdá que vais llonxe. ¿Y decides que tedes parentes alló? Supoño que daquén buscando el que nun tía na casa.

—Sito era el que faltaba nel noso valle y houbo úa xente qu'emigró buscar outro valle unde vivir —esplicóu Darna.

Pensóu un bocadín a Moura, como yes dixera que la chamaban, y acabóu por dicir:

—¿Y tan llonxe tuveron qu'ir pra encontrar sito? Por estos llares tamén pasaba: tanto se repartían as terras entre os heredeiros que xa nun chegaban pra vivir d'ellas naide y os máis argutes iban marchando buscar unde ganar el pan, peró nunca soupen de familias enteiras que se fosen. Agora hereda el patrucio y os outros buscan casar fora ou daquén pra quen trabayar.

—Foi unde poderon ferse con terras conforme as que tían nel valle.

—¿Y sabes se siguen vivindo alló? —quixo saber máis.

—Siguen, si —respondéu agora Brado y as dúas muyeres miraron pra él sorprendidas polla decisión coa que dicía tal cousa. Al percatarse, fíxoyes úa seña pra que nun yo discutisen—. Chegáronnos novas un pouco ruías y por eso vamos alló por ver se podemos axudar.

—Xa dicía eu que pra ir na máis de visita íbades abondos.

Como se aquello fose todo el que quixese saber del viaxe, erguéuse el ama y con ella os outros:

—Tedes sito pra durmir nas salas del piso alto. Eu vou retirarme, prepararvos a carta pral meu ermao y deitarme. Vosoutros podedes baxar ver a os vosos compañeiros y xa vos dirán cómo chegar ás salas condo querades deitarvos. Búas noites. Ah, por certo: chámomen Flora, qu'inda nun vos lo dixera. Hasta mañá.

Respondéronye á despedida y según salía por úa porta entraron por outra os criaos quitar a mesa. Visto que nada tían que fer allí, baxaron ver únde taban el resto dos viaxeiros.

Encontráronlos nún comedor pegao á cocía en tertulia coa xente da casa, qu'axina yes fixo sito na mesa pra que se sumaran á charla. Coyéu Darna al Mandao del brazo antias que fose sentarse:

—Tú y eu vamos buscar un sito pra falar solos.

Saliron al pasillo del entrada, unde deixaran os bultos que trían y coyeron as zamarras pra salir. Outra noite máis taba xelando y parecía qu'inda fía máis frío qu'as anteriores. Pol ruido y olor deron coa cuadra unde meteran os caballos y arrimáronse á parede pra estirarse un pouco del humedá.

—¿Chegaron novas? —perguntóu a llaria baxín peró con brío.

—Nun ter noticias é un xeito de tellas ruías, ¿non? —quixo esquivar a sospecha Brado.

—Tú sabes algo qu'inda nun cuntache —insistíu Darna.

Coyéu aire el Mandao y apoyóuse na parede pra nun ter que miralla de frente.

As llareiras 5

Na claridá turbia da mañá que parecía nun acabar de ferse día, al nun chegar al valle el brillo claro del sol por detrás dos montes, foron xuntándose os viaxeiros con un peteiro d'acompañantes. Xa taban por montar condo rompéu a falar el mismo paisano qu'el día antes:

—¿Qué camín vais coyer?

—Baxaremos á costa siguindo el río —respondéu Tana—. Parécenos qu'esa foi a ruta que trouxeron os del Acebro.

—Foi, si. Condo iban pral voso valle. Pra volver, indicámosyes nosoutros outro: subindo al monte aforráis tempo y voltas y, llevando provisióis, podedes fer máis camín cortando polla serra. Alpendes pra estiarvos de noite ides encontrar, peró igula nun encontrades muita comida nin a quén comprar.

Consultóu Tana cos compañeiros y al fin decidíu:

—¿Pode vir daquén indicarnos a ruta?

—Pode, nía, cómo non.

Al momento chegóu un mozo cun caballo del ramal:

—Soi Mado. Acompañaréivos a primeira xeira, despós eu llevo outro rumbo, peró xa vos deixaréi nel camín pra chegar en dous ou tres días á Balseira dos Madeireiros.

Adelantóuse Darna agradecer el atención y el axuda, cuidando ben de nun ofrecer ningú pago que puidese considerarse tan, como ye aconseyara a taberneira. Quedaron comprometidos a volver, se acababa en ben el viaxe, prá festa dos varales ou mandar a daquén pra os filandóis:

—Tamén era ben saber das feiras y os mercaos que se fain aquí y nel voso valle pra xuntarnos y compartir el que femos —propuxo el home, con ánimo comerciante.

—Era búa cousa, si. Peró de todo esto haberá que falar á volta, se chegamos.

—Verdá. Agora teder qu'andar pra que vos cunda a xeira. ¡Bon camín y miyor volta!

Montaron os viaxeiros y el guía y saliron d'entre as casas pra coyer a senda que subía al monte, por unde empezaba a asomar el sol, acompañaos pollos vecíos, despedíndolos.

Xa coyían el camín de subida condo salíu correndo d'entre a xente Nise, chamando a voces a Darna:

—¡Espera!

Paróu el eugua a llaria pra que chegase xunto a ella a nena, coa caría colorada da carreira y del calor da cama y os oyos inda chíos de sono:

—¿Condo volvas vas ensinarnos outros contos pra mazcararnos?

Nun quixo Darna pararse a esplicarye á nena que nun era seguro que volvese y, vendo a caría d'ansia coa qu'esperaba a resposta, agachóuse pr'hacia ella pra dicirye:

—Mentras tanto, podes ir tú pensando cómo cuntar d'ese xeito os contos que seguro que sabes.

Pintóuseye a risa na cara á nena col idea y quedóu nel sito despedindo coa mao a os viaxeiros que xa subían monte arriba.

Conforme iban subindo, raliaban cada vez máis os árboles hasta chegar al alto da serra cuberto de toxo raposego y gancella. A falta d'árboles nel altura deixóuyes ver hasta el mar os valles que pasaran y os que tían por delante:

—Nun vos fai falta baxar al río. Siguindo el camín pollas brañas altas podedes aforrar hasta úa semá de camín y encontraredes pallozas pra pasar as noites —esplicóu el chaval de Ferreiros—: Esta primeira durmiremos nel caseirío del Paso y xa mañá, antias de separarme de vosoutros, daréivos indicacióis pra que vayades encontrando estíos de brao pra que nun teñades que pasar ningúa noite al raso.

Sin árbol nin sombra ningúa unde descansar, fixeron corta a parada pra xantar y siguiron camín pra chegar con día al Paso, un caseirío al pe d'úa fonte en mitá d'aquellas brañas peladas. Era sito de paso y parada obligada pra os tratantes que viaxaban por aquellos altos y todo el ano tía xente chegando e índose, así que nun tuveron os viaxeiros problema de sito nin d'abastos.

Antias de chegar al pe da casa, xa saliran tres nenos recibillos pra indicaryes únde llevar os caballos pra que bebesen despós da marcha del día y ferse cargo d'ellos pra llevallos á corte y despachallos. Foron con Mado hasta el entrada da casa, unde úa porta doble daba paso a un pasillos ancho cúas escaleiras de pedra a un llao y úa sala enorme al outro.

Nel esquina del mostrador máis cerca da porta, un paisano de bon tamaño saludóu al de Ferreiros:

—Ben vido, Mado. Y tamén a compaña.

—Búas, Salus. ¿Hai sito?

—Hai, ho, y se non, faise. ¿Cuadra, cía y cama?

—A poder ser —respondéu el mozo, esperando qu'el amo abrira camín escaleiras arriba delante d'ellos.

Con abondo agayo pral sou corpo, subíu as escaleiras, sin deixar d'esplicaryes as normas y usos d'aquella pousada.

—Esas tres camas del fondo tan ocupadas, el resto podedes usallas. —Callóu de golpe, volvéndose mirar al peteiro que lo siguía—: Se as muyeres tein reparos, cólganse máis separadores entre as camas. —Señalóu ús enganches nas vigas y un montón de telas apiladas núas baldas al pe del entrada—. Mandaréi a daquén vir poñer as que ye digan.

As camas acotadas tían un especie de cortina separándolas del resto y dúas del outra. Miráronse os viaxeiros antias de que Darna respondese al fin:

—Cúa separación chegará: a un llao os homes y al outro nosoutras.

Cabecióu Salus, aprobando el idea, y foise escaleiras abaxo chamando a daquén que nun tardóu muito en cruzarse con él y chegar á sala das camas. Era úa muyer froxa y espigada que saludóu con gracia y botóu mao a un feixe de cortinas y a úa vara llarga cúa punta nun estremo:

—¿Xa decidistes as separacióis que queredes? —perguntóu sin falarye a naide en concreto.

—Na máis dous grupos: ún pra os homes y otros pra nosoutras —respondéu Darna, indicando as camas qu'iban ocupar, seguidas ás que xa taban separadas.

—Menos llabor así.

Despóis de repartir pollas camas as cortinas, estendéu ua y coyéu a vara pra empezar a colgallas. Axina viron os viaxeiros el sistema que tía pra separar úas camas d'outras, colgando as telas das puntas qu'había na madera del techo pollas presiyas que tían.

—¿Nun ten máis varas? —perguntóu Darna, condo xa algús botaran mao das cortinas pra ir estendéndolas y outros iban téndoye polla que taba colgando.

—Hai outras dúas xunto a porta, peró nun tein porqué axudar.

—Xa, peró tampouco temos outra cousa que fer —respondéu Tusgo, féndose cúa das varas, mentras Xilma coyía outra.

Nun amén xa tían todo feito y baxaron acomodarse na sala de baxo, unde encontraron a os outros tres viaxeiros: os que parecían un padre y un fiyo y un mozo sentao á mesa máis apartada das outras. Saludaron según iban entrando, peró el mozo nin alzóu a vista del prato que tía delante, como se nun los sentise, y foron acomodándose nas mesas que yes prepararan. A ús máis qu'a outros, chocóuyes qu'el chaval nun respondese, peró na máis Darna y Malio quedaron taliándolo a ver se era xordo ou taba féndose.

Nun tuveron qu'esperar muito pra vello fer un saludo disimulao y tampouco volverse mirar a quén yo fía. Deixóu Malio pasar un momento antias de buscar alredor se daquén máis apercibira el detaye pra encontrar a Darna mirándolo con cara d'entender: al pe d'ella taba el de Ferreiros y víralo contestarye al outro tamén disimulando. Ella taba en mal sito pr'avisar a naide máis, peró Malio foi pasando el aviso a os da súa mesa. Pode qu'aquello nun fose nada, peró algo raro había entre aquellos dous pra nun querer qu'ellos soubesen que'eran, a lo menos, conocidos.

Al acabar de ciar, foron erguéndose y cambiando de sito os viaxeiros. Subiron ús, os máis cansaos del víspora y del camín, á sala das camas; outros xuntáronse a falar un pouco, parecéndoyes qu'inda era cedo demás pra ir xa deitarse. Malio erguéuse del sou sito y foi acodarse al mostrador, unde el taberneiro secaba y colocaba nel sou sito os cacharros qu'úa rapacía ye apurría llavaos.

—¿Tendrá por ei un dixestivo?

—Tendréi. Déixeme acabar este llabor y convídolo a un que faigo eu. ¿Nun quererá naide máis?

—Nun parece que teñan interés.

Sacóu el home un par de vasíos y úa boteya y chamóu a Malio a úa mesa:

—Vou sentarme, que xa vei sendo hora... —Enchéu os vasos y brindóu col sou antias d'apurallo d'un papao—. ¿Qué millagro tanto viaxeiro xunto por estos altos? —perguntóu sin máis voltas.

—Vamos de visita, por dicir así, y recomendáronnos vir por aquí, miyor que baxar á costa.

Miróulo de medio llao antias de perguntar outra vez:

—¿Vein de Ferreiros?

—Ei foi unde pasamos a noite. Y d'allí ven Mado y agora tá trazándonos a ruta que temos que siguir pra chegar á Balseira.

Garróu el outro a boteya pra volver encher os vasos, féndoye apurar el que ye quedaba, peró esta vez nun acabóu el sou d'úa vez:

—Si, ese Mado conoce ben estas rutas.

Cabecióu Malio, esperando que siguise falando. Al ver qu'el taberneiro callaba, comentóu:

—Eso parece. Ofrecéuse trernos hasta aquí y marcarnos despós a ruta, así que debe conocella ben.

—Conoce, ho —asentíu, dándoye un papao al vaso antias de siguir—: Desde neno anda d'un llao pra outro tratando en todo conto se poda comprar ou vender. Parece que nun ye gusta demasiao a ferreiría y dáseye ben comerciar.

—Pos nun parece que lleve mercancía ningúa... —dixo Malio, case pra él, peró esperando ver se ye cuntaba algo máis del sou guía.

—Llevará mostras de clavazón pr'axustar cos compradores, qu'eso nun abulta muito, pra nun cargar con todo agora —supuxo el paisano.

Nun encontrata el viaxeiro ocasión de perguntarye pol outro mozo y da relación que podían ter, condo pasóu aquel al pe da mesa:

—¿Cóbrame el que debo? Vou irme cedo y nun quero andar esperando por naide pra pagar.

Erguéuse el taberneiro cobrarye y foise sin despedirse siquera.

—Este tamén é bon —comentóu al volver á mesa—: Inda nun sei a qué anda, peró cada tanto pasa por aquí, tá ús días hasta qu'aparece Mado ou outro tratante y veise sin cruzar úa palabra con naide.

—¿Y nunca ye perguntóu? —estrañóuse Malio.

—Nun da ocasión. Y, mentras pague y cumpla as mías normas, nun teño qué dicirye. —Acabóu el vaso y erguéuse—. Vou ver se cío eu tamén. ¿Déixoye a boteya?

—Non, gracias. Xa toméi abondo, que mañá temos que siguir camín. Que ye aproveite y hasta mañá. —Apuróu tamén el sou vaso y erguéuse camín das escaleiras, mentras el taberneiro chamaba, pedindo a cía.

Al erguerse tamén os que taban con Mado, salíu un mozo recoyer el que quedaba na mesa y quedóuse falando con él. Foron subindo todos, mentras Malio remoloniaba, esperando pra ver qué fía el tratante, hasta que volvéu baxar Lerca, toda azamarrada:

—El outro tá enriba, ou, a lo menos, ten as cortinas da cama zarradas y, se nun lo viche pasar, deber tar allí, qu'antias quedaran todas abertas. Eu vou ver como tán os caballos.

—Espera, nía. —Baxaba tamén azamarrao Nesdar—: Vou contigo, qu'acabaremos máis axina. Nun debe tar a noite pr'andar muito por fora.

Pasóy a sou llao Mado, camín da cama:

—¿Nun vos deitades inda? —perguntóu, estrañao de vellos allí falando y a dous tan abrigaos.

—Eu si —respondéu Malio, empezando a subir as escaleiras.

—Nosoutros vamos ver ás bestias.

—Ah, igual tía qu'ir eu tamén. —Paróuse, dudando.

—Xa che miramos nosoutros tamén a túa, se ques —ofrecéuse el outro mozo.

Nestas taban condo chegóu xunto a ellos el taberneiro:

—¿Pos van salir agora? Iba trancar a porta.

—Vamos revisar os caballos pra nun ter mañá ningúa sorpresa, qu'inda nos queda muito camín y nun llevamos de refresco.

—Esperen que yes apurro úa lluz. Qu'a noite tá clara, peró miyor nun confiarse.

Aproveitóu el espera polla lluz Mado pra ir él tamén azamarrarse y salir con ellos.

Na máis salir na porta, a xelada qu'anunciaba a claridá da noite botouyes enriba un frío que se yes colóu entre a roupa hasta quitaryes el alento, salindo blanco das nocas medio abertas. Botaron a andar con brío camín da corte unde dúas ducias de caballos dábanse calor ús a outros. Coa lluz escasa del candil y a claridá qu'entraba pollos ventanos da corte, foron revisando Nesdar y Lerca os animales del valle, mentras Mado inda buscaba entre os outros el sou-

—¿Nun encontras el tou? —perguntóu Lerca, erguendo el candil pr'allumarye—: Paréceme qu'é ese del fondo, al pe de Corvo.

—Parece. —Arrimóuse a él, pasándoye a mao pol anca pra resiguirye a marca—: É, si. ¿Y vosoutros conocéislos sin marca?

—Conocemos y conócennos —respondéu Nesdar, rascando entre os oyos al sou, que resoplaba suavín.

—¿Y nun vos los llevan?

—¿Quén? Se salen del valle, ou van vendidos ou van con nosoutros —esplicóu Lerca—. Y se van vendidos, xa s'encarga el que los compra de marcallos. Nosoutros ben los distinguimos sin marca ningúa.

Déu Mado por revisada a súa bestia y quedóuse mirando cómo os outros dous trataban a cada caballo. Os nenos que los recoyeran cepilláranlos a concencia, que brillaba el pelo hasta con tan pouca lluz como tían y taban servidos de grao y herba, así qu'ellos mirábanyes as patas y que nun tuvesen mataduras das cinchas nin del resto del apareyo.

Condo saliron da corte, inda fía máis frío y un gaxo de llúa brillaba blanco nel azul da noite xelada.

As llareiras 4.

 

Gracias ás maos de fora, el filandón en casa da Roxa acabárase pol aire, peró naide parecía ter presa por ir prá casa y dalgún llao chegaran castañas asadas y anís dulce. Axina yes cuntaran a os viaxeiros el historia da festa dos varales, esplicándose así a búa recibida que yes deran.

Daqué nas trazas que yes viran déraseyes un aire a aquellos outros viaxeiros dos que falaban os máis veyos. Inda vindo pol paso derriba y despós de tantos anos sin que volvese pasar por allí un peteiro tan grande de viaxeiros, al vellos chegar acordáranse del historia dos varales y axina corréu pol todo el valle el anuncio da visita. Condo chegaron a presentarse, xa naide tía duda de que tían que ser parentes d'aquellos outros y así los recibiron nas casas sin dolo ningún.

Conforme foran chegando ás casas unde iban pasar a noite y despós de deixar os tarecos nas camas que yes prepararan, empezaron os vecíos a empanicarse y azamarrarse pra volver salir y, a ús por perguntar y a outros sin necesidá de fello, invitáronlos a ir con ellos á casa dos vecíos, sendo cedo como era pra ir durmir: aquella noite había filandón y a xente iba botar úa mao nel llabor. Nun bocadín xuntóuse un bon peteiro na casa da Roxa: os que sabían das llaborías de filar, na sala, y os qu'iban pol conto y a compaña, na cocía, fer café y botar a partida.

As dúas viaxeiras hospedadas na casa llevaran ás outras dúas compañeiras á sala unde xa taban empezando el llabor as escarpizadoras; presentáronlas al ama da casa, ofrecéndose a filar, tal como los fían nel sou valle.

—¿Nun hai ningúa manexa que file? —perguntóu Xilma.

Miráronse as del aldea y al fin respondéu úa:

—Mía filla é y sabe filar, peró na máis torce porque pon el fuso a contramao pral resto. Debe andar polla cocía preparando os convites.

—Pos se la chama, podemos filar as dúas pra ir fendo algo antias de ter qué torcer.

Axina dispuxeron todo pra repartir el trabayo y darye brío, mentras empezaba a chegar desde a cocía el baruyo de voces dos que viran á tertulia. Sin muita claridá, sentiron como falaban del viaxe que taban empezando y yes cuntaban el historia da festa dos varales:

—Iba tar ben que volvésedes prá festa este ano —sentíose a voz del que falara na taberna.

—Pra entoncias teríamos que tar xa de volta —respondéu un dos viaxeiros—. Dependendo de cómo nos vaya, igual podemos vir algún.

Conformes todos col intención de volver, foi desféndose a charla en conversacióis particulares y tamén na sala empezaron a falaren corros máis pequenos. Al tempo que avanzaba el trabayo, iban acabándose as novas que comentar hasta chegar a nun sentirse xa máis qu'os ruidos propios del llabor y os comentarios das partidas que se botaban na cocía.

Condo xa algún empezaba a cabeciar, entonóu úa das muyeres un romance que falaba de filandóis máxicos y prendas d'amor que, non por nun conocida, fíxoyes a todos espabilar pra nun perder miga del historia:

—Eso tamén se canta nel noso valles, peró cambía algúa cousía —acertóu a dicir Igulme.

—Y cantámoslo a dúas voces. —Asomóu Nesdar na porta da sala: —É pena que nun té Calban aquí pra cantallo con Tusgo, que son os que miyores voces téin.

—¿Y nun hai naide máis que poda cantallo? —perguntóu úa das mozas del aldea.

—Tamén podemos ir buscalla á taberna. Nun creu que tén xa durmindo —propuxo Igulme.

—¡Vou! —anuncióu xa salindo Tusgo.

Nun tuvo que chegar máis llonxe da corte dos caballos, unde encontróu al grupo da taberna mirando que tuvesen ben pra pasar a noite y siguir camín al día seguinte:

—Búas noites —saludóu, entrando na cuadra.

—¿Pos qué fais algariando por ei? ¿Algún problema? —perguntóu Darna, esmoléndose antias de verye a cara de risa que ye puxo.

—Tamos de filandón aquí al llao y veño buscar a Calban pra cantar un pouco.

—Ben avisades —tercióu Lerca, salindo d'entre as bestias. —¿Y na máis invitas a Calban ou podemos ir el resto?

—Poderá ir el que quera, digo eu. Vin buscalla a ella porque queren sentir a versión d'un romance que cantóu úa das muyeres y que nosoutros sabemos d'outro xeito. —Quedóu callao un bocadín antias de siguir: —Creu que pensamos que, se nun tabades, era porque tíais asuntos que tratar, porqu'a taberneira y el mozo tán allí.

—Nada nos dixeron —respondéu Lerca: —Peró é verdá que tuvemos tratando cousas y igual por eso nun nos invitaron a ir.

—Vamos agora y morra el conto —concluíu Darna, sacudindo as payas que tía pegadas á roupa.

Condo chegaron á casa da Roxa, quedaban na cocía na máis os que taban botando as partidas. Toda el outra xente subira á sala, unde un home contaba el histora dos primeiros ferreiros del valle. Tusgo y os acompañantes esperaron na porta a qu'acabase el conto antias d'entrar y presentarse.

Axina yes fixeron sito entre a concurrencia, deixando nun estremo a os dous recitadores pra que naide perdese verso del que dixesen. Al poco d'empezar xa nun se sentían nin os golpes na mesa dos que xugaban embaxo, embruxaos todos pol historia y el xeito de recitala que tían os dous mozos. Al acabar el romance quedóu a casa entera en silencio, qu'as filandeiras mismas deixaran el trabayo pr'atender el recitao, hasta qu'úa nena pequena, sentada nel piso a os pes da parexa, pedíu en voz baxía:

—¿Contades outro?

Miráronse os recitadores, mentras a xente volvía al llabor sin deixar de repetir a petición da nena, tamén al resto dos viaxeiros por ver se daquén s'animaba. Nun se fixeron muito de rogar, erguéndose Indela pra xuntarse cos outros dous, d'acordo sin falar nel romance qu'iban recitar.

Esta vez acabóuse el actuación con risas y palmas, divertidos pol historia que yes cuntaran y, pra evitar que siguisen pedíndoyes máis, que xa era bon hora pra ir acabando, entonaron de siguido úa canción que deron por sabida tamén n'aquel sito, como así era. Acabárase tamén el trabayo de filar, peró nun parecía que naide tuvese presa por ir pra casa y despós da primeira canción entonaron outra mentras empezaban a subir da cocía castañas asadas y boteyas d'anís y oruxo.

—É pena que sía el último filandón, que se houbese máis llá, axina íbase buscar pra filalla toda hoi —queixóu úa muyer por pena de perder tanta mao ben disposta.

—Calla, nía, calla, que trabayo feito ben parece —respondéu a da casa.

—Y el que lo fai algo merece —rematóu el dito el home, repartindo vasos d'anís ás muyeres inda sentadas cos tarecos de filar nas maos.

A nena que pedira el segundo romance fora achegándose al peteiro unde taban a mayoría dos viaxeiros y con mao segura tiróuye da roupa a Darna. Condo a llaria miróu pra ella, perguntóuye:

—¿Tú nun sabes ningún historia?

Del grupo de muyeres qu'inda taban sentadas, salíu úa voz chamándola:

—¡Nise: vale xa!

Peró a nena nun soltóu a roupa de Darna, chantando nella a vista al espera de responta y xuntóuse con ella todo conto neno qudaba na casa. Miróula tamén el Mandao por ver cóm osalía del chantaxe dos pequenos:

—Sei, nía, peró pra contalla tedes qu'axudarme vosoutros. Vide comigo.

Baxóu as entrada seguida dos nenos como un enxame d'abeyas alredor da reina. Al pe da porta taban a percha y el houcha unde a xente fora deixando a roupa d'abrigo y nun momento vestíulos y repartíu os papeles del historia qu'iban contar.

—¿Sabedes xa quen sois cada un?

Responderon a coro os pequenos y xa iba cada un a presentarse condo llogróu Darna que volveran a quedar callaos con solo erguer úa mao, como se fose un conxuro, y foi señalándolos un por un pra que falasen.

—Vale ben. Pos, agora, vamos ir subindo aspacio y sin fer muito ruido. Vou poñerme eu xunto a porta y, según vaya contando el conto, cada un, condo lo nombre, vei ir fendo el qu'eu tou dicindo. ¿Entendésteslo?

Cabeciaron todos sin falar y abríu a marcha Darna escaleiras arriba, desde unde tuvera vendo toda a maniobra Brado.

—Parece que la osman os nenos: sin conocella, apéganse a ella y síguenla como cancíos —dixo al pe d'él Lerca: —Igual qu'os animales, nun sei que ten que los amansa na máis con tar.

Metéronse pra dentro pra nun perder detaye del qu'iban fer: era el historia d'úa nena, da que fía Nise, qu'andaba por un monte unde iba encontrando con xente que ye pidía que fixese cousa pra indicarye a salida. Os viaxeiros conocían ben aquella historia y a súa esplicación: era el histoira da fundación dos llares del sou valle.

Condo acabaron el conto, contentos os nenos y tamén os grandes, xa era tarde abondo pra que naide pensase en siguir a festa. Recuperaron os amos as prendas qu'usaran os nenos pra mazcararse y foron índose pra casa, comentando pol camín a velada y ansiando xa que chegase a festa dos varales pra que volvesen visitallos os del Valle.

As llareiras 3

Según saliron da taberna, desatóu el molieiro el macho cargao cos sacos da farina que tía amarráo a úa das ferraduras postas pra eso na parede y botóu a andar torcenco por entre as casas monte arriba. Quedáronse paraos Malio y Deurdo, mirando pral paisano sin saber se seguillo, esperando que yes dixese algo:

—¿Vides ou quedades ei? A mía casa tá nel pico d'este camín.

Arrancaron detrás a bon paso pra coyello y, condo chegaon a súa altura, dixo Malio:

—Penséi que vivirías máis cerca del molín.

Miróulo el paisano con media risa na cara:

—Nun soi molieiro. Condo chegastis taba acabando a mía quenda pra moler y quixen aforrar un paseo, indo llevar a farina y volvendo por vosoutros.

Siguiron el camín, subindo entre paredes de pedra, despós de deixar detrás el peteiro de casas al pe del río. Coa claridá da noite de xelada, inda sin llúa, viron un edificio llargo unde el camín chegaba al chao y el mulo, que subira a costa con paso llargo sin esperar pol amo, paróuse delante dúa porta doble allumada por un candil.

Inda nun chegaran os homes xunto al macho condo s'abríu a porta y salíu escontra d'ellos un paisano coas mismas feituras qu'el que tomaran por molieiro. Paróuse el tipo sin chegan xunto a ellos, poñendo as maos nos cadriles. Sin abrir a boca, sacóu el del molín úa garrafa del saco que llevaba ás costas y deuya al outro al pasar al llao.

Axudáronye a descargar os sacos y foise el mulo pral sou pesebre sin esperar por naide, na máis quitarye el apareyo.

—Vide por acó.

Chegaron á llareira unde el outro paisano remexía un pote mouro como el carbón:

—Este é meu ermao.

—Búas noites, Somos Deurdo y Malio, del Valle...

—Xa sei —cortóu el esplicación: —¿Vides ciaos?

—Vimos —respondéu Deurdo, entendéndose ben con poucas palabras.

—¿Peró un vasín inda tomaredes? —invitóu el del molín, deixando a pucha núa punta na parede y sacando ús cachos del conqueiro.

—Sentaivos —dixo el ermao, apuntando pral escano con mesa frente al llar.

Fixeron el que yes dicían os hóspedes, mentras os ermaos preparaban a mesa pra ciar y yes servían a ellos un vino pra entreter el espera hasta qu'acabasen. Pouco tardaron en despachar el caldo y erguerse el de casa pra estragayas os pratos nun bañal, sacando el outro d'úa lacena da parede un pedazo de queixo del que foi cortando podas pra os dous:

—¿Gustades? —ofrecéu antias de volver guardallo.

—Non, gracias.

—¿Y un caldiador pra ir durmir? —perguntóu, sacando outra garrafa da lacena.

Apurríuye Malio el sou cacho, sin importarye qué fose el dito caldiador, contento d'acertar tan ben col hospedeiro. Repartiron pra todos el llicor y sentáronse saboriallo sin presa:

—¿Y pos? ¿Qué millagro vos lleva de pellegrinaxe fora del voso valle ou qué peste vos votar d'él?

—Peste ningúa. Vamos buscar únde aposentóu el llar del Acebro, que marchóu del valle fai tempo y llevan sin dar señas de vida xa muitos anos.

Pousóu el ermao da casa el conco del que taba bebendo, secóu a boca coa mao y botóuse pr'alante na silla:

—É verdá que fai tempo que nun pasan coyer el barco pral islla. Ben penséi qu'era porque cambiaran de ruta pra embarcar.

Miraron todos pral que falara, a primeira vez desque chegaran que ye sintían máis dúa palabra, y cabecióu el ermao, dándoye a razón:

—Éramos pequenos condo pasaron por aquí el última vez. Fora úa festa nel aldea chegar tanta xente nova. Peró nun era por este tempo. Chegaran máis pral brao; úa tarde de sol na qu'a xente taba trabayando el herba seca y nun tuveron dolo ningún en axudar a fer os varales. Condo acabaron el llabor, amañárase búa festa. Acórdome ben del que disfrutáramos a quella noite: ciáramos todos xuntos nel prao d'ei embaxo y hasta a os pequenos tuvéramos hasta que quixemos brincando y enredando cos mozos. ¡Amañárase úa verbena!

—A festa síguese fendo, peró nunca como aquella —rematóu el ermao.

Apuraron el vaso os da casa y fixeron igual os de fora:

—Vamos mostrarvos únde podedes durmir. Nun é gran cousa, peró, miyor que nel tarrén á xelada, taredes.

Acompañáronlos hasta a sala, despós d'indicaryes únde taba el escusado, por se tían algún urxencia de noite; allí tían postos ús sargóis y úas sillas pra deixar a roupa.

—Se vos molesta a claridá, zarrade as contras. Hasta mañá.

Pollas ventás que daban al aldea víanse as casas case como de día y axina repraron que núa d'ellas había muita lluz y señas de xuntoiro de xente:

—Pos si que parece qu'aquí sempre tein gana de festa —dixo Deurdo, zarrando as contras da ventá unde s'asomara.

—Boh, igual tan espartexando. Vamos deitarnos, qu'eu xa tuven festa abonda por hoi.

As llareiras 2.

 

Fíase noite condo chegaron al aveiro del paso, peró inda yes deu tempo a botar un oyada última al valle. Volvéronse varios mirar cómo el cerzo da xelada iba cubrindo el río, subindo desde el mar alló embraxo, xa sin verse entre as ondas de nubes baxas qu'engataban úas por riba d'outras, prendendo nos árboles da ribeira y estendéndose como cobertores pollas veigas.

Mentras acomodaban os caballos na corte del aveiro, zarróu a noite y os viaxeiros aballáronse a entrar na casa, buscando el calor del fougo vivo qu'escorrentase el relente que xa cayía sin dolo. Recibíronlos cun vino calente que consolóu a os máis friolentos y fexo apigarzar á mayoría, esqueicenzo a fame que podían ter por mor del cansacio:

Chegaba Lerca da cuadra de despachar ás caballerías, mirando que nun tuvesen dolo ningún, condo víu úa sombra moura na veira del camín:

—¿Qué fais ei? —perguntóu, reconocendo a Darna.

—Outiando a noite. Mañá deixamos el valle y pouco sabemos del que nos espera nel resto del camín. —Deu un papao al vino, xa templao. —Nin cómo vamos amañarnos pra fer el viaxe.

Miróu Lerca os montes da serra que tían detrás y volvéu as costas al camín, tirando pra dentro del aveiro:

—Pos paso a paso iremos véndolo. De pouco sirve esmolerse pol que nun se conoce. Ven pra dentro que nun creu que che faiga mui ben tar la frío y axina haberá que ciar pra descansar algo, se queremos madrugar mañá.

Erguéu os oyos Darna á noite clara coas estrellas brillando como alfileres y sin rastro de llúa por nayundes:

—Mañá vamos ter bon tempo.

—Sempre que nun encontremos cristal. —Aguantóu a porta Lenca pra que pasase a llaria con ella. —Peró é verdá que tendremos sol, inda que brille máis que calente; sempre é miyor qu'el augua.

Axina yes despacharon a cía y nun quedóu naide remoloniando, resndidos todos polla cabalgada y sabendo que nun fora máis qu'a primeira de muitas. Nun pasara muito tempo condo nel aveiro nun se sintían máis qu'os ruidos propios da noite calma y xente durmindo.

Inda nun ameicera de todo condo xa el grupo taba erguido y aviándose pra marchar. Al son d'ellos erguéranse tamén os da casa prepararyes el almorzo, mentras os viaxeiros usaban ás canadas d'augua que yes deixaran de noite xunto al fougo pra que nun tuvese mui xelada pra llavarse un pouco, como os gatos: quitar as llegañas y pouco máis.

Despós d'almorzar algo de caldo cun corteyo, saliron os máis novos apareyas as caballerías, deixando a os veyos acabar d'espurrirse y esconsonar entre ayes, toses y outros ruidos mal disimulaos. Condo deron salido, xa taban esperándolos delante da porta cos caballos pollos ramales:

—Vamos ir andando un cacho pra nun entesar de frío nosoutros y que vayan calecendo as bestas —anuncióu Lacui, abrindo a marcha.

Con máis ou menos agayo, foi cada un botando a andar coa caballería pol ramal, mirando únde poñía os pes pra nun patinar nel mofo xelao nin na capa de xelo qu'habia na peña unde se xuntaba algo d'augua. Conforme avanzaba el día y el sol empezaba a calentar el aire frío da sera, xente y caballos iban calecendo y al chegar al pico del paso montaron todos, fiándose dos caballos prá baxada.

Mediaba a mañá condo pararon núa soleira chá unde encontraron úa fonte y algo d'herba pra descansar un pedazo. Mentras as caballerías pacían ceibes, a xente repartíu pan, queixos y algúa fruta seca con qu'entreter a fame.

Adelantáronse un pouco Tana, Lerca y Darna cos mapas del viaxe, mirando a ver el rumbo que coyían na baxada. Según as notas que trían, avanzando a bon paso chegarían á noitía a outro aveiro, xa na cabeza del valle que s'abría por baxo del monte unde taban.

—Xa mañá haberá qu'ir perguntando pra que nos indiquen únde tá el paso al valle siguinte. Agora temos que siguir el camín hasta un ramal que lleva al fondo d'este valle. Por ei embaxo ten qu'haber un aldea case nel mismo río.

—Pos desde aquí nun se ve nin el río... —Outióu Lerca.

—Según del mapa, hai que ganar a siguinte volta del camín pra empezar a ver el valle.

—Pos será ben botar a andar se nun queremos que nos coya a noite nel monte. —Guardóu el mapa Darna y fui coyer a Merba.

Nun tardaron muito en encontrar el ramal que dixera Tana, deixando el camún que siguía rodiando a serra hasta salir a os altos de sut, y xa antias de chegar a él empezaron a ver eiros y algún gao pacendo nel monte raso que tían de frente. El camín que siguían era avesío por acio das altas fayas que medraban naquella altura del monte y que nun yes deixaban ver el valle al que querían chegar.

Llevóuyes un bon pedazo salir outra vez á lluz del día y ter úa panorámica del camín que yes faltaba pra chegar aveiro; podían sentir as salanceiras da parte alta del río y axina alcanzaron a ver el fumo das ferreirías qu'aproveitaban a forza del augua pra mazar el ferro. Siguiron baxando al valle, cruzando agora carbayeiras, y nun foi hasta que saliron d'ellas y chegaron á veira del río, despós de pasara úa chapacuña, que viron a primera casa. Según iban arrimándose á casa, foron vendo outras al pe d'ella t a llargo del río.

Nun se vía a naide por fora, máis qu'a un mulo de bon tamaño ammarrao xunto al pousadorio del molín emporondao nel calce, pol que supuxeron que daquén había molendo. Baxóuse Malio y foi asomarse á porta, que col ruido del augua y as molas nun era fácil qu'el molieiro los sentise chegar:

—Búas tardes —saludóu, féndose ougir por riba del bacotexo.

Deu un respingo el molieiro, entretido nel llabor das molas:

—Búas. ¿Quer algo?

—Somos viaxeiros de paso que necesitamos aveiro pra pasar a noite.

Pasóu al pe de Malio el paisano, camín da pirta, botar un oyada a os viaxeiros qu'anunciaba aquel homer, paraos nel ramal del camín que subía al molín.

—Sigan el outro camín hasta el final de banzao, que por ei haberá xente.

—Muitas gracias y que teña búa faena.

Volvéu montar Malio y coyeron el camín que yes indicara el paisano, siguindo a parede del banzao que recoyía el augua que salía del molín. Al paso das caballerías as pucas herbas que medraban n'aquel tarren avesío escachaban coa xelada que ningún sol chegaba a quitar en todo el inverno. Os mismos viaxeiros encoyéronse debaxo dos gabáis pol humedá que rezumaban a pedra, el camín y hasta el aire naquel caleyón.

—Sempre t'acordas á noitía de vir que ch'afile. —Sentiron rosmar un pouco máis pr'alante por riba del ruido que fía el augua del banzao al cayer pol cal que movía a pedra.

Al pouco chegaron a un caseto aberto unde dous paisanos falaban, mentras ún afilaba el que parecía un rozón núa pedra grande como a mola d'un molín:

—¿Qué qués? ¿Que veña a primeira hora pra que nun empece el llabor hasta media mañá?

—Búas tardes —saludóu Malio—. Buscamos sito pra pasar a noite.

Miráronlos os paisanos antias de que respondese el afilador:

—Sigan un pouco máis pr'alante pra dar coa taberna y ei yes dirán.

Así fixeron y encontraron a tarberna á volta d'un batán y el que debía ser el mazo da ferreiría, inda trabayando; el fumo del carbón envolvendo a chiminía como un sudario que na máis el aire da cayida del augua movía un pouco por baxo da xelada qu'empezaba a cayer. Entrábase a un cuarto amplio cúa barra de carbayo pulido frente á porta y úa cocía aberta con forno al fondo, que daba calor y algo de fumo al sito. Dúas muyeres caciplaban núa mesa y un rapaz atendía na barra, unde nun ye daban muito llabor dous paisanos con un conco de vino mouro cada un.

Esta ver fora Darna a que desmontara a primeira, deixando al resto fora, inda a caballo:

—Búas tardes.

—Búas. —Salíu al sou encontro úa das muyeres, secando as maos nel mandil—. ¿Qué se y'ofrece?

—Buscamos aveiro prá noite. Somos catorce.

Torcéu a cabeza a muyer, mirándola como un páxaro, primeiro cun oyo y despós col outro:

—Sodes abondos. Peró mala conta que nun vos encontremos acomodo. —Asomóuse á porta botar un oyada a os de fora pra chamar despós: —Neno, vei con ellos indicaryes únde tá a corte pra guardar os caballos. ¡Y nun mandes toda a tarde nel camín!

Al volver á taberna de acomodar os caballos prá noite, encontraron disposto sito y comida nus tableiros qu'ocupaban el ancho del local al pe da cocía. Foron sentándose os viaxeiros nos bancos alredor da mesa improvisada, seguidos con atención polla concurrencia qu'axina se xuntara pra ver a novedá da visita. Condo tuveron todos sentaos, erguéuse Darna, coyendo úa conca con vino:

—Búas. Somos viaxeiros del valle dos Llares y agradecémosvos que nos acoyáis esta noite entre vosoutros.

Adelantóuse un paisano tamén cúa conca na mao:

—Benvidos a Ferreiros. Comede y calentaivos; xa despós buscaremos unde acomodarvos pra durmir, qu'aquí pousada pra tantos nun hai, peró mala conta que nun haxa sito pra todos entre todas as casas.

Así fixeron y ciaron en paz mentras os del sito iban y vían con recaos de preparar camas pra os viaxeiros. Condo a patrona da taberna puxo na mesa queixo, dulce y noces, arrimóuse a ellos el que falara primeiro:

—Xa vos encontramos unde durmir, inda que pode qu'algo apateiraos, qu'as casas aquí nun son mui grandes. Peró, digo eu, que nun vos importará muito con tal de nun tar á xelada. —Quixo rir a súa gracia.

—Cun alpende zarrao y algo d'herba seca ben nos amañamos —agradecéu el intención Darna.

—Eso tá ben prál gao. Á xente sabemos tratalla algo miyor —tercióu el ama: —Aquçi mismo podedes quedar tres ou cuatro, xa mandéi al neno baxar os sargóis das feiras.

—El resto —siguíu el home: —ide xuntándovos de dous en dous condo acabedes pra repartirvos pollas casas.

Nun tardaron muito en dar por acabaos os postres y el primeiro en erguerse foi Malio, que xa fía un pedazo atisbara al molieiro entre a xente y chisgáraye un oyo, al qu'el outro respondera asentindo coa cabeza, seña de que s'entendías sin falta de falar. Da que salía escontra él, del rastriador petóuye al vecín de banco pra que fose con él. Así foron salindo todos hasta que na máis quedaron na taberna el Mandao, Darna, Lerca y Calban, a que llevaba os cuartos.

—¿Vosoutros quedáis aquí? —perguntóu un pouco estrañada el ama al ver un home entre as muyeres.

—Temos cousas que tratar, así que miyor sí —respondéu Darna.

—Se non vos pinta mal, vou decirvos úa cousía —empezóu a muyer: —Condo vos vayades mañá, nun querades pagar a os vecíos polla pousada. Eu vou cobrarvos a cía y naide máis vei coyervos un peso por pasar a noite. Pode hasta pareceryes mal que querades pagar.

Miráronse os viaxeiros, pensando xa el xeito bon d'agradeceryes el acoyida. Como se soupese el que taban pensandos, siguíu el ama:

—Se queredes daryes as gracias, ben podedes deixar algúa cousía, comprar algún cuitello ou navaya das que fain. Aquí son máis de tratos que de cuartos. Ei tedes os sargóis, podedes tirallos ei xunto al llar y xa mañá falamos. Búas noites.

Fóronse a muyer y el neno, deixándolos al sou aire pra prepararse pra durmir. Inda pasaron un bon pedazo fendo cábalas de cómo axustar el quedar ben col que podían necesitar pral resto del viaxe.

—Ben sei que os que tan parando nas casas van ver axima qué pode interesaryes a os sous hospedeiros. Mañá falamos y col que nos digan, acordamos qué fer.