As llareiras 5

Na claridá turbia da mañá que parecía nun acabar de ferse día, al nun chegar al valle el brillo claro del sol por detrás dos montes, foron xuntándose os viaxeiros con un peteiro d'acompañantes. Xa taban por montar condo rompéu a falar el mismo paisano qu'el día antes:

—¿Qué camín vais coyer?

—Baxaremos á costa siguindo el río —respondéu Tana—. Parécenos qu'esa foi a ruta que trouxeron os del Acebro.

—Foi, si. Condo iban pral voso valle. Pra volver, indicámosyes nosoutros outro: subindo al monte aforráis tempo y voltas y, llevando provisióis, podedes fer máis camín cortando polla serra. Alpendes pra estiarvos de noite ides encontrar, peró igula nun encontrades muita comida nin a quén comprar.

Consultóu Tana cos compañeiros y al fin decidíu:

—¿Pode vir daquén indicarnos a ruta?

—Pode, nía, cómo non.

Al momento chegóu un mozo cun caballo del ramal:

—Soi Mado. Acompañaréivos a primeira xeira, despós eu llevo outro rumbo, peró xa vos deixaréi nel camín pra chegar en dous ou tres días á Balseira dos Madeireiros.

Adelantóuse Darna agradecer el atención y el axuda, cuidando ben de nun ofrecer ningú pago que puidese considerarse tan, como ye aconseyara a taberneira. Quedaron comprometidos a volver, se acababa en ben el viaxe, prá festa dos varales ou mandar a daquén pra os filandóis:

—Tamén era ben saber das feiras y os mercaos que se fain aquí y nel voso valle pra xuntarnos y compartir el que femos —propuxo el home, con ánimo comerciante.

—Era búa cousa, si. Peró de todo esto haberá que falar á volta, se chegamos.

—Verdá. Agora teder qu'andar pra que vos cunda a xeira. ¡Bon camín y miyor volta!

Montaron os viaxeiros y el guía y saliron d'entre as casas pra coyer a senda que subía al monte, por unde empezaba a asomar el sol, acompañaos pollos vecíos, despedíndolos.

Xa coyían el camín de subida condo salíu correndo d'entre a xente Nise, chamando a voces a Darna:

—¡Espera!

Paróu el eugua a llaria pra que chegase xunto a ella a nena, coa caría colorada da carreira y del calor da cama y os oyos inda chíos de sono:

—¿Condo volvas vas ensinarnos outros contos pra mazcararnos?

Nun quixo Darna pararse a esplicarye á nena que nun era seguro que volvese y, vendo a caría d'ansia coa qu'esperaba a resposta, agachóuse pr'hacia ella pra dicirye:

—Mentras tanto, podes ir tú pensando cómo cuntar d'ese xeito os contos que seguro que sabes.

Pintóuseye a risa na cara á nena col idea y quedóu nel sito despedindo coa mao a os viaxeiros que xa subían monte arriba.

Conforme iban subindo, raliaban cada vez máis os árboles hasta chegar al alto da serra cuberto de toxo raposego y gancella. A falta d'árboles nel altura deixóuyes ver hasta el mar os valles que pasaran y os que tían por delante:

—Nun vos fai falta baxar al río. Siguindo el camín pollas brañas altas podedes aforrar hasta úa semá de camín y encontraredes pallozas pra pasar as noites —esplicóu el chaval de Ferreiros—: Esta primeira durmiremos nel caseirío del Paso y xa mañá, antias de separarme de vosoutros, daréivos indicacióis pra que vayades encontrando estíos de brao pra que nun teñades que pasar ningúa noite al raso.

Sin árbol nin sombra ningúa unde descansar, fixeron corta a parada pra xantar y siguiron camín pra chegar con día al Paso, un caseirío al pe d'úa fonte en mitá d'aquellas brañas peladas. Era sito de paso y parada obligada pra os tratantes que viaxaban por aquellos altos y todo el ano tía xente chegando e índose, así que nun tuveron os viaxeiros problema de sito nin d'abastos.

Antias de chegar al pe da casa, xa saliran tres nenos recibillos pra indicaryes únde llevar os caballos pra que bebesen despós da marcha del día y ferse cargo d'ellos pra llevallos á corte y despachallos. Foron con Mado hasta el entrada da casa, unde úa porta doble daba paso a un pasillos ancho cúas escaleiras de pedra a un llao y úa sala enorme al outro.

Nel esquina del mostrador máis cerca da porta, un paisano de bon tamaño saludóu al de Ferreiros:

—Ben vido, Mado. Y tamén a compaña.

—Búas, Salus. ¿Hai sito?

—Hai, ho, y se non, faise. ¿Cuadra, cía y cama?

—A poder ser —respondéu el mozo, esperando qu'el amo abrira camín escaleiras arriba delante d'ellos.

Con abondo agayo pral sou corpo, subíu as escaleiras, sin deixar d'esplicaryes as normas y usos d'aquella pousada.

—Esas tres camas del fondo tan ocupadas, el resto podedes usallas. —Callóu de golpe, volvéndose mirar al peteiro que lo siguía—: Se as muyeres tein reparos, cólganse máis separadores entre as camas. —Señalóu ús enganches nas vigas y un montón de telas apiladas núas baldas al pe del entrada—. Mandaréi a daquén vir poñer as que ye digan.

As camas acotadas tían un especie de cortina separándolas del resto y dúas del outra. Miráronse os viaxeiros antias de que Darna respondese al fin:

—Cúa separación chegará: a un llao os homes y al outro nosoutras.

Cabecióu Salus, aprobando el idea, y foise escaleiras abaxo chamando a daquén que nun tardóu muito en cruzarse con él y chegar á sala das camas. Era úa muyer froxa y espigada que saludóu con gracia y botóu mao a un feixe de cortinas y a úa vara llarga cúa punta nun estremo:

—¿Xa decidistes as separacióis que queredes? —perguntóu sin falarye a naide en concreto.

—Na máis dous grupos: ún pra os homes y otros pra nosoutras —respondéu Darna, indicando as camas qu'iban ocupar, seguidas ás que xa taban separadas.

—Menos llabor así.

Despóis de repartir pollas camas as cortinas, estendéu ua y coyéu a vara pra empezar a colgallas. Axina viron os viaxeiros el sistema que tía pra separar úas camas d'outras, colgando as telas das puntas qu'había na madera del techo pollas presiyas que tían.

—¿Nun ten máis varas? —perguntóu Darna, condo xa algús botaran mao das cortinas pra ir estendéndolas y outros iban téndoye polla que taba colgando.

—Hai outras dúas xunto a porta, peró nun tein porqué axudar.

—Xa, peró tampouco temos outra cousa que fer —respondéu Tusgo, féndose cúa das varas, mentras Xilma coyía outra.

Nun amén xa tían todo feito y baxaron acomodarse na sala de baxo, unde encontraron a os outros tres viaxeiros: os que parecían un padre y un fiyo y un mozo sentao á mesa máis apartada das outras. Saludaron según iban entrando, peró el mozo nin alzóu a vista del prato que tía delante, como se nun los sentise, y foron acomodándose nas mesas que yes prepararan. A ús máis qu'a outros, chocóuyes qu'el chaval nun respondese, peró na máis Darna y Malio quedaron taliándolo a ver se era xordo ou taba féndose.

Nun tuveron qu'esperar muito pra vello fer un saludo disimulao y tampouco volverse mirar a quén yo fía. Deixóu Malio pasar un momento antias de buscar alredor se daquén máis apercibira el detaye pra encontrar a Darna mirándolo con cara d'entender: al pe d'ella taba el de Ferreiros y víralo contestarye al outro tamén disimulando. Ella taba en mal sito pr'avisar a naide máis, peró Malio foi pasando el aviso a os da súa mesa. Pode qu'aquello nun fose nada, peró algo raro había entre aquellos dous pra nun querer qu'ellos soubesen que'eran, a lo menos, conocidos.

Al acabar de ciar, foron erguéndose y cambiando de sito os viaxeiros. Subiron ús, os máis cansaos del víspora y del camín, á sala das camas; outros xuntáronse a falar un pouco, parecéndoyes qu'inda era cedo demás pra ir xa deitarse. Malio erguéuse del sou sito y foi acodarse al mostrador, unde el taberneiro secaba y colocaba nel sou sito os cacharros qu'úa rapacía ye apurría llavaos.

—¿Tendrá por ei un dixestivo?

—Tendréi. Déixeme acabar este llabor y convídolo a un que faigo eu. ¿Nun quererá naide máis?

—Nun parece que teñan interés.

Sacóu el home un par de vasíos y úa boteya y chamóu a Malio a úa mesa:

—Vou sentarme, que xa vei sendo hora... —Enchéu os vasos y brindóu col sou antias d'apurallo d'un papao—. ¿Qué millagro tanto viaxeiro xunto por estos altos? —perguntóu sin máis voltas.

—Vamos de visita, por dicir así, y recomendáronnos vir por aquí, miyor que baxar á costa.

Miróulo de medio llao antias de perguntar outra vez:

—¿Vein de Ferreiros?

—Ei foi unde pasamos a noite. Y d'allí ven Mado y agora tá trazándonos a ruta que temos que siguir pra chegar á Balseira.

Garróu el outro a boteya pra volver encher os vasos, féndoye apurar el que ye quedaba, peró esta vez nun acabóu el sou d'úa vez:

—Si, ese Mado conoce ben estas rutas.

Cabecióu Malio, esperando que siguise falando. Al ver qu'el taberneiro callaba, comentóu:

—Eso parece. Ofrecéuse trernos hasta aquí y marcarnos despós a ruta, así que debe conocella ben.

—Conoce, ho —asentíu, dándoye un papao al vaso antias de siguir—: Desde neno anda d'un llao pra outro tratando en todo conto se poda comprar ou vender. Parece que nun ye gusta demasiao a ferreiría y dáseye ben comerciar.

—Pos nun parece que lleve mercancía ningúa... —dixo Malio, case pra él, peró esperando ver se ye cuntaba algo máis del sou guía.

—Llevará mostras de clavazón pr'axustar cos compradores, qu'eso nun abulta muito, pra nun cargar con todo agora —supuxo el paisano.

Nun encontrata el viaxeiro ocasión de perguntarye pol outro mozo y da relación que podían ter, condo pasóu aquel al pe da mesa:

—¿Cóbrame el que debo? Vou irme cedo y nun quero andar esperando por naide pra pagar.

Erguéuse el taberneiro cobrarye y foise sin despedirse siquera.

—Este tamén é bon —comentóu al volver á mesa—: Inda nun sei a qué anda, peró cada tanto pasa por aquí, tá ús días hasta qu'aparece Mado ou outro tratante y veise sin cruzar úa palabra con naide.

—¿Y nunca ye perguntóu? —estrañóuse Malio.

—Nun da ocasión. Y, mentras pague y cumpla as mías normas, nun teño qué dicirye. —Acabóu el vaso y erguéuse—. Vou ver se cío eu tamén. ¿Déixoye a boteya?

—Non, gracias. Xa toméi abondo, que mañá temos que siguir camín. Que ye aproveite y hasta mañá. —Apuróu tamén el sou vaso y erguéuse camín das escaleiras, mentras el taberneiro chamaba, pedindo a cía.

Al erguerse tamén os que taban con Mado, salíu un mozo recoyer el que quedaba na mesa y quedóuse falando con él. Foron subindo todos, mentras Malio remoloniaba, esperando pra ver qué fía el tratante, hasta que volvéu baxar Lerca, toda azamarrada:

—El outro tá enriba, ou, a lo menos, ten as cortinas da cama zarradas y, se nun lo viche pasar, deber tar allí, qu'antias quedaran todas abertas. Eu vou ver como tán os caballos.

—Espera, nía. —Baxaba tamén azamarrao Nesdar—: Vou contigo, qu'acabaremos máis axina. Nun debe tar a noite pr'andar muito por fora.

Pasóy a sou llao Mado, camín da cama:

—¿Nun vos deitades inda? —perguntóu, estrañao de vellos allí falando y a dous tan abrigaos.

—Eu si —respondéu Malio, empezando a subir as escaleiras.

—Nosoutros vamos ver ás bestias.

—Ah, igual tía qu'ir eu tamén. —Paróuse, dudando.

—Xa che miramos nosoutros tamén a túa, se ques —ofrecéuse el outro mozo.

Nestas taban condo chegóu xunto a ellos el taberneiro:

—¿Pos van salir agora? Iba trancar a porta.

—Vamos revisar os caballos pra nun ter mañá ningúa sorpresa, qu'inda nos queda muito camín y nun llevamos de refresco.

—Esperen que yes apurro úa lluz. Qu'a noite tá clara, peró miyor nun confiarse.

Aproveitóu el espera polla lluz Mado pra ir él tamén azamarrarse y salir con ellos.

Na máis salir na porta, a xelada qu'anunciaba a claridá da noite botouyes enriba un frío que se yes colóu entre a roupa hasta quitaryes el alento, salindo blanco das nocas medio abertas. Botaron a andar con brío camín da corte unde dúas ducias de caballos dábanse calor ús a outros. Coa lluz escasa del candil y a claridá qu'entraba pollos ventanos da corte, foron revisando Nesdar y Lerca os animales del valle, mentras Mado inda buscaba entre os outros el sou-

—¿Nun encontras el tou? —perguntóu Lerca, erguendo el candil pr'allumarye—: Paréceme qu'é ese del fondo, al pe de Corvo.

—Parece. —Arrimóuse a él, pasándoye a mao pol anca pra resiguirye a marca—: É, si. ¿Y vosoutros conocéislos sin marca?

—Conocemos y conócennos —respondéu Nesdar, rascando entre os oyos al sou, que resoplaba suavín.

—¿Y nun vos los llevan?

—¿Quén? Se salen del valle, ou van vendidos ou van con nosoutros —esplicóu Lerca—. Y se van vendidos, xa s'encarga el que los compra de marcallos. Nosoutros ben los distinguimos sin marca ningúa.

Déu Mado por revisada a súa bestia y quedóuse mirando cómo os outros dous trataban a cada caballo. Os nenos que los recoyeran cepilláranlos a concencia, que brillaba el pelo hasta con tan pouca lluz como tían y taban servidos de grao y herba, así qu'ellos mirábanyes as patas y que nun tuvesen mataduras das cinchas nin del resto del apareyo.

Condo saliron da corte, inda fía máis frío y un gaxo de llúa brillaba blanco nel azul da noite xelada.

As llareiras 4.

 

Gracias ás maos de fora, el filandón en casa da Roxa acabárase pol aire, peró naide parecía ter presa por ir prá casa y dalgún llao chegaran castañas asadas y anís dulce. Axina yes cuntaran a os viaxeiros el historia da festa dos varales, esplicándose así a búa recibida que yes deran.

Daqué nas trazas que yes viran déraseyes un aire a aquellos outros viaxeiros dos que falaban os máis veyos. Inda vindo pol paso derriba y despós de tantos anos sin que volvese pasar por allí un peteiro tan grande de viaxeiros, al vellos chegar acordáranse del historia dos varales y axina corréu pol todo el valle el anuncio da visita. Condo chegaron a presentarse, xa naide tía duda de que tían que ser parentes d'aquellos outros y así los recibiron nas casas sin dolo ningún.

Conforme foran chegando ás casas unde iban pasar a noite y despós de deixar os tarecos nas camas que yes prepararan, empezaron os vecíos a empanicarse y azamarrarse pra volver salir y, a ús por perguntar y a outros sin necesidá de fello, invitáronlos a ir con ellos á casa dos vecíos, sendo cedo como era pra ir durmir: aquella noite había filandón y a xente iba botar úa mao nel llabor. Nun bocadín xuntóuse un bon peteiro na casa da Roxa: os que sabían das llaborías de filar, na sala, y os qu'iban pol conto y a compaña, na cocía, fer café y botar a partida.

As dúas viaxeiras hospedadas na casa llevaran ás outras dúas compañeiras á sala unde xa taban empezando el llabor as escarpizadoras; presentáronlas al ama da casa, ofrecéndose a filar, tal como los fían nel sou valle.

—¿Nun hai ningúa manexa que file? —perguntóu Xilma.

Miráronse as del aldea y al fin respondéu úa:

—Mía filla é y sabe filar, peró na máis torce porque pon el fuso a contramao pral resto. Debe andar polla cocía preparando os convites.

—Pos se la chama, podemos filar as dúas pra ir fendo algo antias de ter qué torcer.

Axina dispuxeron todo pra repartir el trabayo y darye brío, mentras empezaba a chegar desde a cocía el baruyo de voces dos que viran á tertulia. Sin muita claridá, sentiron como falaban del viaxe que taban empezando y yes cuntaban el historia da festa dos varales:

—Iba tar ben que volvésedes prá festa este ano —sentíose a voz del que falara na taberna.

—Pra entoncias teríamos que tar xa de volta —respondéu un dos viaxeiros—. Dependendo de cómo nos vaya, igual podemos vir algún.

Conformes todos col intención de volver, foi desféndose a charla en conversacióis particulares y tamén na sala empezaron a falaren corros máis pequenos. Al tempo que avanzaba el trabayo, iban acabándose as novas que comentar hasta chegar a nun sentirse xa máis qu'os ruidos propios del llabor y os comentarios das partidas que se botaban na cocía.

Condo xa algún empezaba a cabeciar, entonóu úa das muyeres un romance que falaba de filandóis máxicos y prendas d'amor que, non por nun conocida, fíxoyes a todos espabilar pra nun perder miga del historia:

—Eso tamén se canta nel noso valles, peró cambía algúa cousía —acertóu a dicir Igulme.

—Y cantámoslo a dúas voces. —Asomóu Nesdar na porta da sala: —É pena que nun té Calban aquí pra cantallo con Tusgo, que son os que miyores voces téin.

—¿Y nun hai naide máis que poda cantallo? —perguntóu úa das mozas del aldea.

—Tamén podemos ir buscalla á taberna. Nun creu que tén xa durmindo —propuxo Igulme.

—¡Vou! —anuncióu xa salindo Tusgo.

Nun tuvo que chegar máis llonxe da corte dos caballos, unde encontróu al grupo da taberna mirando que tuvesen ben pra pasar a noite y siguir camín al día seguinte:

—Búas noites —saludóu, entrando na cuadra.

—¿Pos qué fais algariando por ei? ¿Algún problema? —perguntóu Darna, esmoléndose antias de verye a cara de risa que ye puxo.

—Tamos de filandón aquí al llao y veño buscar a Calban pra cantar un pouco.

—Ben avisades —tercióu Lerca, salindo d'entre as bestias. —¿Y na máis invitas a Calban ou podemos ir el resto?

—Poderá ir el que quera, digo eu. Vin buscalla a ella porque queren sentir a versión d'un romance que cantóu úa das muyeres y que nosoutros sabemos d'outro xeito. —Quedóu callao un bocadín antias de siguir: —Creu que pensamos que, se nun tabades, era porque tíais asuntos que tratar, porqu'a taberneira y el mozo tán allí.

—Nada nos dixeron —respondéu Lerca: —Peró é verdá que tuvemos tratando cousas y igual por eso nun nos invitaron a ir.

—Vamos agora y morra el conto —concluíu Darna, sacudindo as payas que tía pegadas á roupa.

Condo chegaron á casa da Roxa, quedaban na cocía na máis os que taban botando as partidas. Toda el outra xente subira á sala, unde un home contaba el histora dos primeiros ferreiros del valle. Tusgo y os acompañantes esperaron na porta a qu'acabase el conto antias d'entrar y presentarse.

Axina yes fixeron sito entre a concurrencia, deixando nun estremo a os dous recitadores pra que naide perdese verso del que dixesen. Al poco d'empezar xa nun se sentían nin os golpes na mesa dos que xugaban embaxo, embruxaos todos pol historia y el xeito de recitala que tían os dous mozos. Al acabar el romance quedóu a casa entera en silencio, qu'as filandeiras mismas deixaran el trabayo pr'atender el recitao, hasta qu'úa nena pequena, sentada nel piso a os pes da parexa, pedíu en voz baxía:

—¿Contades outro?

Miráronse os recitadores, mentras a xente volvía al llabor sin deixar de repetir a petición da nena, tamén al resto dos viaxeiros por ver se daquén s'animaba. Nun se fixeron muito de rogar, erguéndose Indela pra xuntarse cos outros dous, d'acordo sin falar nel romance qu'iban recitar.

Esta vez acabóuse el actuación con risas y palmas, divertidos pol historia que yes cuntaran y, pra evitar que siguisen pedíndoyes máis, que xa era bon hora pra ir acabando, entonaron de siguido úa canción que deron por sabida tamén n'aquel sito, como así era. Acabárase tamén el trabayo de filar, peró nun parecía que naide tuvese presa por ir pra casa y despós da primeira canción entonaron outra mentras empezaban a subir da cocía castañas asadas y boteyas d'anís y oruxo.

—É pena que sía el último filandón, que se houbese máis llá, axina íbase buscar pra filalla toda hoi —queixóu úa muyer por pena de perder tanta mao ben disposta.

—Calla, nía, calla, que trabayo feito ben parece —respondéu a da casa.

—Y el que lo fai algo merece —rematóu el dito el home, repartindo vasos d'anís ás muyeres inda sentadas cos tarecos de filar nas maos.

A nena que pedira el segundo romance fora achegándose al peteiro unde taban a mayoría dos viaxeiros y con mao segura tiróuye da roupa a Darna. Condo a llaria miróu pra ella, perguntóuye:

—¿Tú nun sabes ningún historia?

Del grupo de muyeres qu'inda taban sentadas, salíu úa voz chamándola:

—¡Nise: vale xa!

Peró a nena nun soltóu a roupa de Darna, chantando nella a vista al espera de responta y xuntóuse con ella todo conto neno qudaba na casa. Miróula tamén el Mandao por ver cóm osalía del chantaxe dos pequenos:

—Sei, nía, peró pra contalla tedes qu'axudarme vosoutros. Vide comigo.

Baxóu as entrada seguida dos nenos como un enxame d'abeyas alredor da reina. Al pe da porta taban a percha y el houcha unde a xente fora deixando a roupa d'abrigo y nun momento vestíulos y repartíu os papeles del historia qu'iban contar.

—¿Sabedes xa quen sois cada un?

Responderon a coro os pequenos y xa iba cada un a presentarse condo llogróu Darna que volveran a quedar callaos con solo erguer úa mao, como se fose un conxuro, y foi señalándolos un por un pra que falasen.

—Vale ben. Pos, agora, vamos ir subindo aspacio y sin fer muito ruido. Vou poñerme eu xunto a porta y, según vaya contando el conto, cada un, condo lo nombre, vei ir fendo el qu'eu tou dicindo. ¿Entendésteslo?

Cabeciaron todos sin falar y abríu a marcha Darna escaleiras arriba, desde unde tuvera vendo toda a maniobra Brado.

—Parece que la osman os nenos: sin conocella, apéganse a ella y síguenla como cancíos —dixo al pe d'él Lerca: —Igual qu'os animales, nun sei que ten que los amansa na máis con tar.

Metéronse pra dentro pra nun perder detaye del qu'iban fer: era el historia d'úa nena, da que fía Nise, qu'andaba por un monte unde iba encontrando con xente que ye pidía que fixese cousa pra indicarye a salida. Os viaxeiros conocían ben aquella historia y a súa esplicación: era el histoira da fundación dos llares del sou valle.

Condo acabaron el conto, contentos os nenos y tamén os grandes, xa era tarde abondo pra que naide pensase en siguir a festa. Recuperaron os amos as prendas qu'usaran os nenos pra mazcararse y foron índose pra casa, comentando pol camín a velada y ansiando xa que chegase a festa dos varales pra que volvesen visitallos os del Valle.

As llareiras 3

Según saliron da taberna, desatóu el molieiro el macho cargao cos sacos da farina que tía amarráo a úa das ferraduras postas pra eso na parede y botóu a andar torcenco por entre as casas monte arriba. Quedáronse paraos Malio y Deurdo, mirando pral paisano sin saber se seguillo, esperando que yes dixese algo:

—¿Vides ou quedades ei? A mía casa tá nel pico d'este camín.

Arrancaron detrás a bon paso pra coyello y, condo chegaon a súa altura, dixo Malio:

—Penséi que vivirías máis cerca del molín.

Miróulo el paisano con media risa na cara:

—Nun soi molieiro. Condo chegastis taba acabando a mía quenda pra moler y quixen aforrar un paseo, indo llevar a farina y volvendo por vosoutros.

Siguiron el camín, subindo entre paredes de pedra, despós de deixar detrás el peteiro de casas al pe del río. Coa claridá da noite de xelada, inda sin llúa, viron un edificio llargo unde el camín chegaba al chao y el mulo, que subira a costa con paso llargo sin esperar pol amo, paróuse delante dúa porta doble allumada por un candil.

Inda nun chegaran os homes xunto al macho condo s'abríu a porta y salíu escontra d'ellos un paisano coas mismas feituras qu'el que tomaran por molieiro. Paróuse el tipo sin chegan xunto a ellos, poñendo as maos nos cadriles. Sin abrir a boca, sacóu el del molín úa garrafa del saco que llevaba ás costas y deuya al outro al pasar al llao.

Axudáronye a descargar os sacos y foise el mulo pral sou pesebre sin esperar por naide, na máis quitarye el apareyo.

—Vide por acó.

Chegaron á llareira unde el outro paisano remexía un pote mouro como el carbón:

—Este é meu ermao.

—Búas noites, Somos Deurdo y Malio, del Valle...

—Xa sei —cortóu el esplicación: —¿Vides ciaos?

—Vimos —respondéu Deurdo, entendéndose ben con poucas palabras.

—¿Peró un vasín inda tomaredes? —invitóu el del molín, deixando a pucha núa punta na parede y sacando ús cachos del conqueiro.

—Sentaivos —dixo el ermao, apuntando pral escano con mesa frente al llar.

Fixeron el que yes dicían os hóspedes, mentras os ermaos preparaban a mesa pra ciar y yes servían a ellos un vino pra entreter el espera hasta qu'acabasen. Pouco tardaron en despachar el caldo y erguerse el de casa pra estragayas os pratos nun bañal, sacando el outro d'úa lacena da parede un pedazo de queixo del que foi cortando podas pra os dous:

—¿Gustades? —ofrecéu antias de volver guardallo.

—Non, gracias.

—¿Y un caldiador pra ir durmir? —perguntóu, sacando outra garrafa da lacena.

Apurríuye Malio el sou cacho, sin importarye qué fose el dito caldiador, contento d'acertar tan ben col hospedeiro. Repartiron pra todos el llicor y sentáronse saboriallo sin presa:

—¿Y pos? ¿Qué millagro vos lleva de pellegrinaxe fora del voso valle ou qué peste vos votar d'él?

—Peste ningúa. Vamos buscar únde aposentóu el llar del Acebro, que marchóu del valle fai tempo y llevan sin dar señas de vida xa muitos anos.

Pousóu el ermao da casa el conco del que taba bebendo, secóu a boca coa mao y botóuse pr'alante na silla:

—É verdá que fai tempo que nun pasan coyer el barco pral islla. Ben penséi qu'era porque cambiaran de ruta pra embarcar.

Miraron todos pral que falara, a primeira vez desque chegaran que ye sintían máis dúa palabra, y cabecióu el ermao, dándoye a razón:

—Éramos pequenos condo pasaron por aquí el última vez. Fora úa festa nel aldea chegar tanta xente nova. Peró nun era por este tempo. Chegaran máis pral brao; úa tarde de sol na qu'a xente taba trabayando el herba seca y nun tuveron dolo ningún en axudar a fer os varales. Condo acabaron el llabor, amañárase búa festa. Acórdome ben del que disfrutáramos a quella noite: ciáramos todos xuntos nel prao d'ei embaxo y hasta a os pequenos tuvéramos hasta que quixemos brincando y enredando cos mozos. ¡Amañárase úa verbena!

—A festa síguese fendo, peró nunca como aquella —rematóu el ermao.

Apuraron el vaso os da casa y fixeron igual os de fora:

—Vamos mostrarvos únde podedes durmir. Nun é gran cousa, peró, miyor que nel tarrén á xelada, taredes.

Acompañáronlos hasta a sala, despós d'indicaryes únde taba el escusado, por se tían algún urxencia de noite; allí tían postos ús sargóis y úas sillas pra deixar a roupa.

—Se vos molesta a claridá, zarrade as contras. Hasta mañá.

Pollas ventás que daban al aldea víanse as casas case como de día y axina repraron que núa d'ellas había muita lluz y señas de xuntoiro de xente:

—Pos si que parece qu'aquí sempre tein gana de festa —dixo Deurdo, zarrando as contras da ventá unde s'asomara.

—Boh, igual tan espartexando. Vamos deitarnos, qu'eu xa tuven festa abonda por hoi.

As llareiras 2.

 

Fíase noite condo chegaron al aveiro del paso, peró inda yes deu tempo a botar un oyada última al valle. Volvéronse varios mirar cómo el cerzo da xelada iba cubrindo el río, subindo desde el mar alló embraxo, xa sin verse entre as ondas de nubes baxas qu'engataban úas por riba d'outras, prendendo nos árboles da ribeira y estendéndose como cobertores pollas veigas.

Mentras acomodaban os caballos na corte del aveiro, zarróu a noite y os viaxeiros aballáronse a entrar na casa, buscando el calor del fougo vivo qu'escorrentase el relente que xa cayía sin dolo. Recibíronlos cun vino calente que consolóu a os máis friolentos y fexo apigarzar á mayoría, esqueicenzo a fame que podían ter por mor del cansacio:

Chegaba Lerca da cuadra de despachar ás caballerías, mirando que nun tuvesen dolo ningún, condo víu úa sombra moura na veira del camín:

—¿Qué fais ei? —perguntóu, reconocendo a Darna.

—Outiando a noite. Mañá deixamos el valle y pouco sabemos del que nos espera nel resto del camín. —Deu un papao al vino, xa templao. —Nin cómo vamos amañarnos pra fer el viaxe.

Miróu Lerca os montes da serra que tían detrás y volvéu as costas al camín, tirando pra dentro del aveiro:

—Pos paso a paso iremos véndolo. De pouco sirve esmolerse pol que nun se conoce. Ven pra dentro que nun creu que che faiga mui ben tar la frío y axina haberá que ciar pra descansar algo, se queremos madrugar mañá.

Erguéu os oyos Darna á noite clara coas estrellas brillando como alfileres y sin rastro de llúa por nayundes:

—Mañá vamos ter bon tempo.

—Sempre que nun encontremos cristal. —Aguantóu a porta Lenca pra que pasase a llaria con ella. —Peró é verdá que tendremos sol, inda que brille máis que calente; sempre é miyor qu'el augua.

Axina yes despacharon a cía y nun quedóu naide remoloniando, resndidos todos polla cabalgada y sabendo que nun fora máis qu'a primeira de muitas. Nun pasara muito tempo condo nel aveiro nun se sintían máis qu'os ruidos propios da noite calma y xente durmindo.

Inda nun ameicera de todo condo xa el grupo taba erguido y aviándose pra marchar. Al son d'ellos erguéranse tamén os da casa prepararyes el almorzo, mentras os viaxeiros usaban ás canadas d'augua que yes deixaran de noite xunto al fougo pra que nun tuvese mui xelada pra llavarse un pouco, como os gatos: quitar as llegañas y pouco máis.

Despós d'almorzar algo de caldo cun corteyo, saliron os máis novos apareyas as caballerías, deixando a os veyos acabar d'espurrirse y esconsonar entre ayes, toses y outros ruidos mal disimulaos. Condo deron salido, xa taban esperándolos delante da porta cos caballos pollos ramales:

—Vamos ir andando un cacho pra nun entesar de frío nosoutros y que vayan calecendo as bestas —anuncióu Lacui, abrindo a marcha.

Con máis ou menos agayo, foi cada un botando a andar coa caballería pol ramal, mirando únde poñía os pes pra nun patinar nel mofo xelao nin na capa de xelo qu'habia na peña unde se xuntaba algo d'augua. Conforme avanzaba el día y el sol empezaba a calentar el aire frío da sera, xente y caballos iban calecendo y al chegar al pico del paso montaron todos, fiándose dos caballos prá baxada.

Mediaba a mañá condo pararon núa soleira chá unde encontraron úa fonte y algo d'herba pra descansar un pedazo. Mentras as caballerías pacían ceibes, a xente repartíu pan, queixos y algúa fruta seca con qu'entreter a fame.

Adelantáronse un pouco Tana, Lerca y Darna cos mapas del viaxe, mirando a ver el rumbo que coyían na baxada. Según as notas que trían, avanzando a bon paso chegarían á noitía a outro aveiro, xa na cabeza del valle que s'abría por baxo del monte unde taban.

—Xa mañá haberá qu'ir perguntando pra que nos indiquen únde tá el paso al valle siguinte. Agora temos que siguir el camín hasta un ramal que lleva al fondo d'este valle. Por ei embaxo ten qu'haber un aldea case nel mismo río.

—Pos desde aquí nun se ve nin el río... —Outióu Lerca.

—Según del mapa, hai que ganar a siguinte volta del camín pra empezar a ver el valle.

—Pos será ben botar a andar se nun queremos que nos coya a noite nel monte. —Guardóu el mapa Darna y fui coyer a Merba.

Nun tardaron muito en encontrar el ramal que dixera Tana, deixando el camún que siguía rodiando a serra hasta salir a os altos de sut, y xa antias de chegar a él empezaron a ver eiros y algún gao pacendo nel monte raso que tían de frente. El camín que siguían era avesío por acio das altas fayas que medraban naquella altura del monte y que nun yes deixaban ver el valle al que querían chegar.

Llevóuyes un bon pedazo salir outra vez á lluz del día y ter úa panorámica del camín que yes faltaba pra chegar aveiro; podían sentir as salanceiras da parte alta del río y axina alcanzaron a ver el fumo das ferreirías qu'aproveitaban a forza del augua pra mazar el ferro. Siguiron baxando al valle, cruzando agora carbayeiras, y nun foi hasta que saliron d'ellas y chegaron á veira del río, despós de pasara úa chapacuña, que viron a primera casa. Según iban arrimándose á casa, foron vendo outras al pe d'ella t a llargo del río.

Nun se vía a naide por fora, máis qu'a un mulo de bon tamaño ammarrao xunto al pousadorio del molín emporondao nel calce, pol que supuxeron que daquén había molendo. Baxóuse Malio y foi asomarse á porta, que col ruido del augua y as molas nun era fácil qu'el molieiro los sentise chegar:

—Búas tardes —saludóu, féndose ougir por riba del bacotexo.

Deu un respingo el molieiro, entretido nel llabor das molas:

—Búas. ¿Quer algo?

—Somos viaxeiros de paso que necesitamos aveiro pra pasar a noite.

Pasóu al pe de Malio el paisano, camín da pirta, botar un oyada a os viaxeiros qu'anunciaba aquel homer, paraos nel ramal del camín que subía al molín.

—Sigan el outro camín hasta el final de banzao, que por ei haberá xente.

—Muitas gracias y que teña búa faena.

Volvéu montar Malio y coyeron el camín que yes indicara el paisano, siguindo a parede del banzao que recoyía el augua que salía del molín. Al paso das caballerías as pucas herbas que medraban n'aquel tarren avesío escachaban coa xelada que ningún sol chegaba a quitar en todo el inverno. Os mismos viaxeiros encoyéronse debaxo dos gabáis pol humedá que rezumaban a pedra, el camín y hasta el aire naquel caleyón.

—Sempre t'acordas á noitía de vir que ch'afile. —Sentiron rosmar un pouco máis pr'alante por riba del ruido que fía el augua del banzao al cayer pol cal que movía a pedra.

Al pouco chegaron a un caseto aberto unde dous paisanos falaban, mentras ún afilaba el que parecía un rozón núa pedra grande como a mola d'un molín:

—¿Qué qués? ¿Que veña a primeira hora pra que nun empece el llabor hasta media mañá?

—Búas tardes —saludóu Malio—. Buscamos sito pra pasar a noite.

Miráronlos os paisanos antias de que respondese el afilador:

—Sigan un pouco máis pr'alante pra dar coa taberna y ei yes dirán.

Así fixeron y encontraron a tarberna á volta d'un batán y el que debía ser el mazo da ferreiría, inda trabayando; el fumo del carbón envolvendo a chiminía como un sudario que na máis el aire da cayida del augua movía un pouco por baxo da xelada qu'empezaba a cayer. Entrábase a un cuarto amplio cúa barra de carbayo pulido frente á porta y úa cocía aberta con forno al fondo, que daba calor y algo de fumo al sito. Dúas muyeres caciplaban núa mesa y un rapaz atendía na barra, unde nun ye daban muito llabor dous paisanos con un conco de vino mouro cada un.

Esta ver fora Darna a que desmontara a primeira, deixando al resto fora, inda a caballo:

—Búas tardes.

—Búas. —Salíu al sou encontro úa das muyeres, secando as maos nel mandil—. ¿Qué se y'ofrece?

—Buscamos aveiro prá noite. Somos catorce.

Torcéu a cabeza a muyer, mirándola como un páxaro, primeiro cun oyo y despós col outro:

—Sodes abondos. Peró mala conta que nun vos encontremos acomodo. —Asomóuse á porta botar un oyada a os de fora pra chamar despós: —Neno, vei con ellos indicaryes únde tá a corte pra guardar os caballos. ¡Y nun mandes toda a tarde nel camín!

Al volver á taberna de acomodar os caballos prá noite, encontraron disposto sito y comida nus tableiros qu'ocupaban el ancho del local al pe da cocía. Foron sentándose os viaxeiros nos bancos alredor da mesa improvisada, seguidos con atención polla concurrencia qu'axina se xuntara pra ver a novedá da visita. Condo tuveron todos sentaos, erguéuse Darna, coyendo úa conca con vino:

—Búas. Somos viaxeiros del valle dos Llares y agradecémosvos que nos acoyáis esta noite entre vosoutros.

Adelantóuse un paisano tamén cúa conca na mao:

—Benvidos a Ferreiros. Comede y calentaivos; xa despós buscaremos unde acomodarvos pra durmir, qu'aquí pousada pra tantos nun hai, peró mala conta que nun haxa sito pra todos entre todas as casas.

Así fixeron y ciaron en paz mentras os del sito iban y vían con recaos de preparar camas pra os viaxeiros. Condo a patrona da taberna puxo na mesa queixo, dulce y noces, arrimóuse a ellos el que falara primeiro:

—Xa vos encontramos unde durmir, inda que pode qu'algo apateiraos, qu'as casas aquí nun son mui grandes. Peró, digo eu, que nun vos importará muito con tal de nun tar á xelada. —Quixo rir a súa gracia.

—Cun alpende zarrao y algo d'herba seca ben nos amañamos —agradecéu el intención Darna.

—Eso tá ben prál gao. Á xente sabemos tratalla algo miyor —tercióu el ama: —Aquçi mismo podedes quedar tres ou cuatro, xa mandéi al neno baxar os sargóis das feiras.

—El resto —siguíu el home: —ide xuntándovos de dous en dous condo acabedes pra repartirvos pollas casas.

Nun tardaron muito en dar por acabaos os postres y el primeiro en erguerse foi Malio, que xa fía un pedazo atisbara al molieiro entre a xente y chisgáraye un oyo, al qu'el outro respondera asentindo coa cabeza, seña de que s'entendías sin falta de falar. Da que salía escontra él, del rastriador petóuye al vecín de banco pra que fose con él. Así foron salindo todos hasta que na máis quedaron na taberna el Mandao, Darna, Lerca y Calban, a que llevaba os cuartos.

—¿Vosoutros quedáis aquí? —perguntóu un pouco estrañada el ama al ver un home entre as muyeres.

—Temos cousas que tratar, así que miyor sí —respondéu Darna.

—Se non vos pinta mal, vou decirvos úa cousía —empezóu a muyer: —Condo vos vayades mañá, nun querades pagar a os vecíos polla pousada. Eu vou cobrarvos a cía y naide máis vei coyervos un peso por pasar a noite. Pode hasta pareceryes mal que querades pagar.

Miráronse os viaxeiros, pensando xa el xeito bon d'agradeceryes el acoyida. Como se soupese el que taban pensandos, siguíu el ama:

—Se queredes daryes as gracias, ben podedes deixar algúa cousía, comprar algún cuitello ou navaya das que fain. Aquí son máis de tratos que de cuartos. Ei tedes os sargóis, podedes tirallos ei xunto al llar y xa mañá falamos. Búas noites.

Fóronse a muyer y el neno, deixándolos al sou aire pra prepararse pra durmir. Inda pasaron un bon pedazo fendo cábalas de cómo axustar el quedar ben col que podían necesitar pral resto del viaxe.

—Ben sei que os que tan parando nas casas van ver axima qué pode interesaryes a os sous hospedeiros. Mañá falamos y col que nos digan, acordamos qué fer.

As Llareiras 1.

 

Erguéuse a máis veya con un aire que nun s'esperaba que tuvese n'aquel corpo froxo. Estiróu el espiazo, volvendo á llargura que tía de nova; así espurrida pasaba case úa cuarta ás que tía alredor. Alzóu úa mao firme, un pedacín antias engurruñada y temblúa.

Callóu el monte al retumbar a súa voz como xa s'esqueicera que podía sonar a súa gorxa:

—Temos que buscalla. —As outras doce muyeres baxaron os oyos al tarrén, sin atreverse a replicar. —Sin os catorce llares nun vamos fer nada, xa lo sabemos. Y llevamos case úa vida esperando por ella. Seis vidas fai que deixaron el valle, peró nunca faltaran a ningún viaxe. Sabemos que condo veron al último deixaran a terra revolta: desaparecía xente y naide quería irse llonxe nin usar ás casas que quedaran balleiras. Peró taban llonxe y nun determinamos acompañallos de volta por se fía falta a nosa axuda. Nun sabemos se chegaron nin qué encontraron, peró siguimos esperando hasta qu'os emigraos pediron razóis pra nun mandar el viaxe da vida que xa acabóu y nin así acabamos d'ìr buscar el llar perdido. ¿Qué esperamos agora? ¿Que tamén sían ellos os que veñan buscalla?

Quebróuseye a voz nun suspiro y cayéu desmadexada nel senteiro de pedra cuberto de yedra, os oyos como ascuas na cara esblancuxada.

Inda pasóu un pedazo antias d'erguerse úa das máis novas:

—Eu nun tuven nel encontro da vida pasada y sei el que pasóu pollas memorias da mía villa. Peró sei que, neste tempo, naide quixo ir buscallos... Abandonámoslos. A ellos y a os emigraos. Agora chaman perguntado porqué nun siguen os viaxes. ¿Vamos fer como se nun los sentísemos? Nas memorias tá escrito únde viven, ou vivían, y cómo chegar. Temos que dicidir quén vei y feyo xa.

—¡El reprís da mocedá! —sintíuse bisbisar.

Aquel comentario parecéu revivir á veya:

—Pra calma de veyos xa tuvemos vida y media —respondéu sin erguerse: —Dispón tú misma el qu'hai que fer, que nosoutras obedecemos —díxoye á nova, poñéndose dereta pra despidir a reunión, pousando a corona de foyas que llevara na cabeza nel fougo que había nel medio del redondel que formaban os senteiros de pedra.

Despós d'ella, foron botando al fougo todas as outras a súa corona, todas de foyas distintas; esperaron un bocadín a qu'as llapas consumisen as canas con que taban feitas antias de botar cada úa un puñao de terra pr'apagar el fougo y seguiron a senda que llevaba fora del monte. As yedras aplastadas dos senteiros xa empezaban a erguerse con rumor de foyas y canías. Na máis as d'ún siguían calladas debaxo del escaso peso de dúas coronas, úa que na máis era xa un texido de carrochos secos y otra de foyas aceradas d'acebro.

Como llevadas por espíritus, as palabras del encontro axina tuveron en todas as conversacióis y, al pouco, peteiros de xente iban arrimándose á plaza, esperando que daquén comunicase a decisión del Conseyo dos Llares. Tían el tempo de doce llúas pra preparar el viaxe dos cento ochenta y dous emigraos, cento noventa y seis tían que ser de tar xente d'os catorce llares, y esta vez el mandao del islla trouxera el encargo de buscar el que fía el númaro catorce pra llevar el grupo entero. Peró era decisión das Llareiras se iban buscallo ou deixaban que fosen os emigraos quen lo buscasen.

Trece días pasaran xa desque chegara el barco al porto del última llareira: un de viaxe río pra riba de llareira a llareira y outro máis condo chegaron á primeira, esperando pol llar que faltaba, inda que sabían que nun iba chegar naide. Xuntáronse as comitivas que representaban a cada llar prá primeira das trece reunióis que iban ter y, despós dos saludos y presentacióis oficiales, tomóu a palabra el Mandao del Islla. Nun foi a súa intervención el consabido chorro de gracias y contos da vida nel Islla:

—... ¿De qué vale siguir fendo estos viaxes, que vaya xente a outra terra cruzando el mar, pra que nun se perdan as reices del pueblo y os que tan nel Islla nun esqueizan os ermaos de terra, nin os de terra a os del Islla, se nun sodes capaces de buscar a outros ermaos que tamén se foron llonxe, inda que nun cruzasen el mar? El llar del Acebro enfougóu noutro llugar, llonxe d'este valle nel que nacera, por deixarvos sito ás llareiras que taban medrando máis y necesitaban máis terreno y vosoutros fostes tan agradecidos qu'inda nun vos molestastis en buscallos al ver que nun chegaban al último Viaxe. El Conseyo del Islla decidío que nun iba recibir máis Viaxes se nun iban os cento noventa y seis, catorce de cada llar. Y se nun vais buscallo vosoutros, iremos nosoutros, os emigraos, buscar a os nosos ermaos, esos qu'abandonastis. Porque se nun respetáis os llazos nos Llares da terra, ¿de qué vale respetallos col del mar?

Sentíronse voces replicando que foran ellos os que nun acudiran. Outras falando de viaxes llargos y sin rumbo seguro. Inda outras de llazos á terra, al valle, qu'era unde tían que tar os Llares que participasen nel Viaxe, y qu'irse del valle fora renunciar al Ermandá dos Llares.

—Catorce Llares fostes sempre, desque se guarda memoria, y os catorce mandaron xente al Islla. Nunca se falóu de Valle nin de únde vivían os qu'iban. Tampouco importóu nunca subir á llareira primeira pra estos encontros y sempre s'avisóu a os Llares pra que vesen. Fai cinco vidas a Llareira del Salgueiro quedóu arrasada pol río y trasladárase el Llar monte arriba y hasta alló foron chamallos pra que parcipasen nel Viaxe. El Llar del Acebro foise costa arriba y naide intentóu buscallos pr'avisallos del Viaxe. Al último que veron, fora casualidá que chegaran, porque calcularan ellos cóndo tía que ser, y naide s'esmoléu en avisar sequera se chegaron ou quedaran pol camín. ¿Ou nun foi así? —naide falóu, así que siguíu el Mandao: —Xuntai el Conseyo y que dicida. Se nun vais buscalla, vámonos. Volvemos á Llareira da Xungueira y buscarémoslos nosoutros. Espero a vosa resposta.

Nunca un mandao del Islla fora tan duro pedindo compromisos al Conseyo nin amenazando con romper os llazos cos Llares da terra, peró todos sabían que tía razón nas súas acusacióis. Muitas discusióis houbera naquel tempo desd'el último viaxe al que veran os del Llar del Acebro, peró nun se chegara a nayundes y todo quedara en esmolerse, sin que naide fixese por encontrallo y manter os llazos, inda que muitos pensasen qu'eso era el qu'había que fer. Peró fora pasando el tempo sin que naide tomase a dicisión, solos ou col Conseyo.

Úa vez qu'el Conseyo dos Llares tomóu a dicisión d'ir buscar á Llareira del Acebro y comunicóuyo ás delegacióis dos Llares, xa nun había máis voltas que darye, inda que fose con dúas vidas d'atraso. Antias da seguente llúa nova tía que tar disposto el viaxe pra buscar a Llareira y pra eso había qu'escoyer á xente qu'iba ir, preparar provisióis y equipos pral viaxe y, sobre todo, buscar toda el información que tuvesen sobre el sito unde taba asentao el Llar.

Darna, a llaria que dera el último puxón al Conseyo, puxera a andar á xente, repartindo os llabores d'organizar a Búsqueda, como xa ye chamaban al viaxe pra encontrar a Llareira del Acebro. Nun quería que fose un grupo mui grande, peró necesitaban xente con salú y saberes de muitos tipos, cousas que nun se daban sempre xuntos.

Iban siguir a ruta qu'usaran os últimos que veran, hasta unde podesen, porque, como víu na máis consultar os archivos das reunióis del Viaxe aquel, nun taba mui detallada; na máis eran comentarios de cousas chocantes ou das que yes pasaran nel camín: ún chorro, un aldea con outros usos, un paso pelligroso... Sabían por outras informacióis qu'eran terras case sin xente y, se tan llonxe tuveran qu'ir pra encontrar unde vivir, nun debían ser mui búas nin axudar muito al que tuvese de depender d'ellas. Y tían que cruzar montes y ríos pra chegar á Llareira.

Sendo positiva, Darna quería pensar qu'igual foran tan al Este porque quixeran encontrar un sito sequera parecido al Valle del que s'iban. Peró nun podía fiarse d'un idea tan simple, sabendo qu'el Llar viaxaba con nenos y veyos, xente que nacía y xente que morría, y tían que siguir viaxando. Nesas condicióis cualquer sito axeitao podía ser bon pra aposentar y seguro qu'algún había entre el Valle das Llareiras y el del Acebro.

Nun iba saber porqué chegaran tan llonxe hasta que recorrese el mismo camín qu'ellos recorreran buscando unde asentarse, inda que fose siguindo a ruta dos últimos emigraos y non el pellegrinaxe del Llar.

A Búsqueda iba ser algo máis que viaxar hasta a Llareira del Acebro pra invitallos a participar nel Viaxe d'esa vida. Iba buscar tamén motivos qu'esplicasen as ausencias y el silencio das últimas vidas, que tal parecía qu'el Llar quixera esqueicer a os ermaos, inda que tampouco estos fixeran miga por relacionarse col outro.

El edificio unde taban os archivos dos Llares era úa casúa de pedra y pizarra unde cada llar tía úa sala enorme chía de documentos clasificaos por anos y guardao con todo el cuidao, a salvo de queimas, humedades y bichos, por un equipo de xente capaz de moverse entre aquellos caxóis coa seguridá del toupo na toupieira. Había, ademáis, úa sala especial unde se guardaban os rexistros de todas as reunióis de cada ún dos viaxes, desde el primeiro d'un peteiro de xente con ganas de ver mundo qu'encontróu por casualidá un sito unde vivir d'outro xeito y volveron buscar a outros con ganas de cambio pra que fosen con ellos ocupar aquella islla sin xente.

A maciza porta de carbayo forrada con planchas de ferro abríase a un pasiyo pegao á fachada, pintada por dentro con un mapa enorme del Valle das Llareiras y catorce portas na parede de dentro. A primeira das porta era a del Llar da Xungueira y el última, a del fondo del llargo corredor, era a del Texo, na que taba el archivo, el claro da Llareira primeira y a sede del Conseyo dos Llares. Entre úa y el outra, siguindo el mapa da parede, abríanse as portas del resto dos llares según s'encontraban nel valle al remontar el río. A sétima era a del Llar del Acebro, unde taba antias de deixar el sito pra que puidesen medrar máis as llareiras del Castaño y del Salgueiro.

Abríuse a porta sin fer miga de ruido, deixando paso a úas sala chía de filas de estantes entre as qu'asomóu al punto un home:

—Acompáñeme aquí. Ei tan os mapas máis detallaos que vei encontrar da ruta hasta a llareira del Acebro y aquí ten as copias. Peró nun van valir de muito: son demasiao simples, apuntes das delegacióis que foron vindo. Vei ter qu'ir al rexistro das Reunióis buscar detalles que cuntasen. Aquí nun hai máis que llistas de nomes y familias.

Salíu Darna coas copias camín da sala das Reunióis qu'ocupaba todo el segundo piso y unde xa la esperaba el encargao coas copias dos relatos que falaban del Llar del Acebro desque deixaran el Valle. Úa vez decidido fer el viaxe, a maquinaria del conseyo puxérase a furrular y nel mismo día Darna tía a súa disposición xente y documentos pra preparar a búsqueda.

Nun ben salira da Casúa da Memoria camín da casa qu'ocupaba col resto da delegración del sou Llar pra poñerse a estudiar os documentos y xuntar todos contos detayes puidese sacar d'ellos pral viaxe, condo ye cortóu el paso el Mandao, interesándose pol llabor que y'encomendaran.

—Queremos salir coa llúa nova y nun sabemos inda nada da ruta que temos que fer. Aquí llevo copias de toda el información qu'hai del viaxe del Llar pra preparar el miyor que poda un mapa das terras que vamos ter que cruzar. Condo acabe presentaréilo na reunión. Con permiso...

A llaria esquivóu al home y botóu a andar pr'hacia casa:

—Conozo os mapas y dibuxo abondo ben. —Viróuse Darna pra mirallo de frente, esperando que s'esplicase. —Y penso pedir plaza nel viaxe, así qu'igual é búa idea que vaya aféndome á ruta desde el principio.

—Se ten interés en ir, naide ye vei quitar, peró será un máis y, como tal, pode empezar por axudar a fer a ruta. Veña comigo. —Nun iba discutir con él se ye parecía ben ou non que quixese ir y, sendo quen era, se quería ir, iba ir. Ademáis, ben iba virye cualquer axuda, inda que case prefería un axudante col que tuvese confianza pra repartir el llabor.

Chegaron á casa del Carbayo, unde xa había úa sala preparada pral trabayo: úa mesa llarga con material pra escribir y úa pizarra grande ocupando el mitá d'úa parede y el outra mitá cuberta de soportes pra colgar planos, as copias que tría Darna. A súa axundanta esperábala, acabando de colocar as cousas como máis cómodo ye parecía qu'iban tellas pra trabayar, y quedóuse mirando pral home que vía coa llaria. Pollos avíos soubo que era el Mandao, peró inda esperóu el saludo formal pra falar.

—Este é.... —Darna miróu al home, acordándose nese momento de que nun sabía cómo se chamaba.

—Brado.

—El Mandao del Islla. Axudaranos a fer os mapas y vei vir na Búsqueda. Ésta é Ricana, a mía axudanta —y sin máis presentacióis, siguíu: —Estas son as copias de todos os documentos qu'hai sobre a ruta del Acebro. Hai algún mapa, peró mui incompleto. Inda así, pode servirnos de guía pra ir enchéndolo cos datos qu'encontremos.

Entre os tres estenderon, primeiro nel pico da mesa y despós nos soportes, pra tellos á vista, os cinco mapas que vían entre os documentos. Condo el Encargao da Sala del Acebro dixera que nun eran mui detallaos, fora mui otimista. Os cinco eran versióis máis ou menos grandes del mismo y a ruta que dibuxaba cruzaba seis ríos y dous pasos de montaña, baxaba á costa tres veces y señalaba cuatro pueblos distintos hasta chegar al valle nel que aposentaran, máis cerca del mar del que taba a Llareira del Acebro del valle.

—Encontraron seis ríos antias de chegar al valle novo. ¿Por qué nun pararon n'algún dos valles que cruzaran antias? Nun marcaron barrancos nin outros pueblos... —comentóu Ricana, mirando con curiosidá os mapas.

—Hai outros motivos pra nun parar nun sito que nun tein porqué aparecer nos mapas... —respondéu el Mandao.

—Empecemos cos documentos. El que tá señalao xa lo temos claro, agora temos que buscar detayes que nos axuden a completar os mapas. —Al son que falaba, Darna iba separando os documentos en dous montóis por cada úa das seis vidas das que tían datos: un prás Reunióis y otros prás memorias da Sala. —Haberá máis novas na primeira vida despós da marcha: era novedá y ben sei que tían muitas cousas que cuntar. Miyor será sentar y empezar a ller —indicóu, dando exemplo.

Cada ún coyéu un pliego del montón das memorias da primeira vida y empezóu a ller.

—Esto cunta cómo é el sito unde viven, el valle y el aldea que tan costruindo, inda empezando —comentóu Ricana pasando foyas del documento que coyera.

—Y esto a relación dos que chegaron —dixo a modo de resposta Darna, zarrando el sou.

—Toma: vei llendo en alto. Ricana, ven apuntando comigo nel mapa... Neste. —Escoyéu el máis grande el Mandao; despós de darye el documento á llaria.

Peró aquello tampouco era a crónica del viaxe, senon un relato da ruta que fixeran y que vía a ser, máis ou menos, el que recoyía el mapa, inda que coa llectura de Darna llograron señalar algún barranco importante y un monte zarrao que cortaba el paso de norte a sur y que yes fixera baxar á costa pra poder cruzar; el seguinte ostáculo qu'encontraran sortiáranlo subindo ás montañas y pouco máis puideron sacar d'aquello.

Úa vez marcaos nel mapa os novos detalles, tuveron úa visión un pouco máis clara del camín que siguira el Llar del Acebro buscando únde vivir. Hasta podían chegar a imaxinar as dificultades que tuveran pra dicidir cuál podía ser el miyor camín pra seguir a búsqueda d'un valle apropiao. Siguiran úa ruta llarga que dicía ben ás claras que nun era fruto d'un plan, senon el resultao del pellegrinaxe sin rumbo fixo: subía montes y volvía baxallos condo a pouca distancia tía qu'haber un paso ou un valle, cruzaban río por sitos difíciles condo, un pouco máis pra baxo ou pr'arriba, tía qu'haber un vado que puidesen pasar sin tanto dolo y despós deixaban el rumbo pral este, pra volver a él, sin razóis aparentes nin pra deixallo nin pra retomallo.

Cayéu a noite sin que yes sirvise todo el trabayo que fixeran pra encontrar úa ruta axeitada prá Búsqueda. Peró valíoyes pra entender un pouco miyor a dura proba que tuvo que supoñer el viaxe pra todo el Llar, fendo por nun esqueicer qu'aquel fora el pellegrinaxe de xente todas as edades y condicióis, porque naide quedara del Llar del Acebro nel Valle, y fora un viaxe sin máis rumbo qu'el este y sin máis meta qu'un sito pra vivir; un sito que tuveron que buscar a cegas, como fixeran a ruta, sabendo condo saliran peró non cóndo iban chegar, nin cóntos, nin cómo.

Saliron da sala deixando el trabayo tal como lo tían pra ir ciar na misma casa. Sentáronse núa mesa apartada del resto y comeron el que yes botaron sin cruzar úa palabra, zarrao cada ún nas súas ideas, rumiando coa comida el qu'acababan d'aprender, pensando se el viaxe qu'iban fer dentro de pouco iba compararse col que fixera el Llar. Por ben que llograsen dibuxar a ruta, iban ter que recorrer el camín. Y tampouco ellos sabían qué iban encontrar al final del viaxe, por qué nun chegara naide del Llar a os últimos encontros. Ningún dos tres s'atrevía a pensar qué puidera pasar pra romper así a tradición, sin avisos, chegando a temer que yes tocase a ellos, a os catorce qu'iban ir na busca del Llar, saber qué fora dos ermaos, dos últimos viaxeiron que veran al encontro dúas vidas antias y del resto del Llar del Acebro.

—Vou ir buscar algún documento pra ller y'ir adelantado trabayo pra mañá —anuncióu el Mandao, erguéndose da mesa, dando por acabada a cía.

—Tamén eu pensaba fello...

Brillaba a mañá coa lluz sin calor dos día d'inverno condo saliron camín da sede del Conseyo cos mapas y os resúmenes dos documentos.

Paróuse Darna nas escaleiras, saboriando el frío aire del río y el azul llimpo d'un cielo sin nubes, sintindo como se ye descargaban os pulmóis del aire viciao da casa unde pasaran os últimos cuatro días: aire chen del polvo invisible dos papeles, das pizarras, dos carbois y da lleña queimada nas chiminías flotando na sala unde trabayaran, aire chén tamén das historias de frío, medo y pelligros dos viaxes que tuveran llendo, agoiros del qu'iban fer dentro de pouco.

Botóu a andar a llaria, apurando el paso pra coyer á súa axudante y al Mandao, que xa cruzaban a plaza, chegando á casa del Conseyo unde taban esperándolos os outros responsables da Búsqueda pra conocer al fin a ruta qu'iba siguir. Xuntáronse delante da porta taraceada das catorce maderas das llareiras y tomaron alento antias de puxalla y entrar nel claro pasiyo que iba llevallos á sala unde xa los esperaban:

—Axina acabastis a tarea. Espero que con bús resultaos... —recibíulos a voz tranquila a llaria máis veya.

—Salú, Lacui. Resultaos temos, falta dicidir se son bús ou non... —Entregóuye Darna ún dos mapas: —Llargo é el camín máis corto y nun vei ser seguro hasta que cheguemos a unde nun sabemos cómo van recibirnos.

—Miyor iba ser trabayar máis días y completar a ruta, peró xa nun hai máis datos que consultar...

—¡Qué el valor dos viaxeiros encha os furaos del mapa! —deseóu Lacui, volvendo el mapa al otra Llaria. —Ei tán os elexidos pral viaxe. Con Brado, el Mandao, iredes catorce. Fede por volver el doble y a llaria del Acebro.

Quedáronse todos sin moverse mentras a veya salía da sala con pasos cansaos y, al tempo, llixeiros, que falaban d'un enerxía escondida mui dentro d'aquel corpo flaco y encoyido. A presencia de Lacui fía sentir qu'algo mui veyo taba alredor d'ella y qu'era esa forza a que la mantía viva y desperta. Era el enerxía da llaria multiplicada pollos anos que vivira y, se cualquer llaria impoñía respeto y forza, Lacui era esa forza viva.

Arrimóuse Ricana á mesa disposta y deixóu nel pico os papeles que llevaba, salindo sin fer ruido polla porta polla qu'entraran. Solos os catorce qu'iban fer a Búsqueda, foron presentándose: Malio, da llareira del Salgueiro, rastreador y encargao dos víveres, Tana, da llareira del Castaño, sabedora de rumbos, Xilma, da llareira da Noceira, Igulme,da del Binteiro, Deurdo, da del Xungueira, Áscer, del Humeiro, Indela, da Bidureira, Lerca, da del Pesqueiro, Nesdar, da del Teixo, Calban, da del Lloureiro, Tusgo, da del Abruñeiro y Beal, da del Avellaneiro; xunto a Darna y el Mandao formaban el grupo qu'iban fer el viaxe. Mui distintos eran os presentes en anos y caracteres y, mirando el grupo, disimulóu un suspiro Darna al tempo que pensaba nas dificultades ás qu'iban ter que fer frente, na máis pra poder fer el camín en paz entre ellos.

Algús dos buscadores xa se conocían y a llaria sabía quén era cada ún y por qué taba entre os escoyidos. Peró tamén ye dixeran que non todos se llevaban ben, inda que prometeran nun chocar mentras durase el viaxe. Y, nel medio d'ellos, el Mandao, aquel Brado que tanto podía ser un axuda como un estorbo tratándose d'un viaxe d'aquel xeito.

Xa desde aquel encontro primeiro, foron xuntándose os buscadores en grupíos y, condo saliron camín das cuadras, reparóu Darna nos dous peteiros qu'empezaba a deixar distancia entre ellos y el grupo máis grande nel qu'iba ella. Tres dos máis novos iban adelantándose y xa falaban entre ellos como se fosen conocidos de toda a vida, inda que, sabíalo ella, acabasen de presentarse; y por detrás os dous máis veyos iban racaniando, sin apurarse miga.

Al chegar xunto a os caballos, xa os máis novos taban comentando os que yes parecían miyores, con máis brío, inda que todas as monturas escoyidas tuvesen as mismas trazas. Esperóu a llaria a que desen chegao Malio y Xilma pra falarye al grupo:

—Aquí temos as caballerías. Todos sabemos andar a caballo y nun aproveitar os animales, mentras el viaxe nos deixe, iba ser un desperdicio de tempo. Cada llareira mandóu dúas monturas pra escoyer. Podedes ir mirando y decidindo.

Según acabóu de falar, arrimóuse a úa egua torda de media altura que la saludóu sacudindo as crines y enfocicándola con tento hasta qu'ella empezóu a restregarye el focico coa mao.

—¿É túa? —perguntóuye el Mandao desde el pesebre d'enfrente, unde revisaba os cascos d'un caballo mouro máis grande qu'el resto.

—É Merba, úa das mías eguas. Y ese é Corvo, tamén da mía llareira. Creu que él xa t'escoyéu. Se non, nun ibas tar ta cerca... —Ríu a villana despós de dous días de preocupacióis y trabayo de máis.

—¿Nomes de páxaros pra caballos? —Sorprendéuse Brado. —Si, gústame este Corvo. ¿Poderéi llevallo eu?

—Pásalo pr'aquellos pesebres balleiros. Así saberemos que xa tá escoyido por algún buscador. —Coa misma, soltóu ella a Merba y llevóula pra unde dicía.

—Cría qu'os del Islla nun montaban máis qu'en botes... —comentóu bullón Tusgo desde outro pesebre.

Entre bromas, foron xuntando nos pesebres apartaos os catorce caballos que necesitaban y volveron á Casa dos Llares.

Conocida a ruta hasta unde podían conocella, revisaos os abastos y todo el que tían que llevar y escoyidos os caballos, deron un repaso rápido ás indicacióis pral día seguinte y separáronse os buscadores pra pasar a noite cada ún pol sou llao, qu'abondas iban ter que pasar xuntos na Búsqueda; y malo se nun eran muitas. Tamén iba ser el última que pasasen cos sous; y núa cama; y debaxo de texao; y despós d'úa cía servida en mesa y con comida feita con tempo; y muitas outras cousas qu'iba botar de falta nel llargo viaxe qu'iban empezar al día seguinte. Ben sabía cada ún dos catorce qu'esa noite nun iba haber sono capaz de durmillos y feryes descansar, peró ningún iba deixar d'intentallo y retiráronse todos axina das cías das casas, inda que muitos dos que iban quedar tuvesen gana de festa a costa da despedida dos buscadores.

Pasóu a noite en blanco pra case todos os catorce y erguéronse coas primeiras lluces del ameicerín. Inda nun era día de todo condo os catorce y un peteirín de xente medio durmida y aterecida polla brisa da mañá taban delante das cuadras.

—Bon viaxe y miyor volta, viaxeiros. Volvede todos y trede novas dos ermaos que perdemos. Ide y volvede en paz —as palabras de Lauci resonaban nel silencio del valles, desféndose nel aire frío da mañá col alento da llaria.

Montaron os buscadores y botaron a andar polla senda que tantos anos antias tomara el Llar del Acebro. Os que saliran despedillos quedaron allí hasta qu'el último caballo desaparecéu nel monte entre a bruma y os árboles.

Conforme foi féndose día y el sol d'inverno empezóu a allumar por entre as nubes de cerzo, el grupo foi animándose y volveron a formase os grupíos del víspora pra falar entre ellos. A novedá del viaxe que taban empezando axudaba a esqueicer as preocupacióis que tría con él.

Na primeira xornada nun iban deixar inda el Valle, subindo pra hacia os montes, a ún dos pasos que cruzaban a Serra da Vaqueiriza, por camíos que cruzaban aldeas y eiros, unde a xente paraba de trabayar pra botar ún oyada á comitiva y mandaryes búa búsqueda y feliz volta. Según iban chegando á falda dos montes, abundaban máis os praos y n'ellos víase ganao que miraba pra ellos sin interés ningún. Pararon tomar algo de xanta cerca d'úa vaqueiriza unde ús ganadeiros pasaban el inverno.

Mentras os caballos pacían sin irse mui llonxe, os buscadores espurríanse al sol, embitiyaos da mañá montando, pouco afeitos a mayoría a andar a caballo máis que pra rutas cortas.

—Nun empecedes a queixar xa. Veréis condo querades erguervos mañá —ríu Lerca, esperta en caballos y avezada a montar: —Peró condo llevemos tres ou cuatro días xa nun vei dolervos nada... Si me fedes caso, claro: tedes que fervos ún coa montura.

Na cabalgada da mañá fora vendo cómo montaba cada ún pra poder diciryes el que tían que enmendar pra qu'el viaxe nun chegase a férseyes acabador. Xa podera ver qué clas de xinete iba ser cada ún al vellos entre os caballos pra escoyer: a quén, como a ella, prestábaye polla vida montar, quen yes tía medo, quén prefería pasiar y quén galopar, ou quén aprendera a montar por obligación y nunca volvera fello.

Mentras fía memoria dos xeitos de cada xinete y montura iba buscándolos por el grupo esfaragayao alredor da vaqueiriza: nun vía a Malio por nayundes y encontróu a Darna sola nel alto del prao unde pacían os caballos. A llaria del Carbayo disfrutaba montando, os sous caballos conocíanla coa confianza en quen bota muitas horas con ellos y Lerca apreciaba a os que ye tían llei ás caballerías. Botóu a andar pra hacia ella, inda sin ter nada muito qué decirye.

Darna víula achegarse y baxóu escontra súa:

—Inda queda muita subida pra chegar al aveiro del paso, peró nun será ben cansar muito ás bestas. Deixarémoslos pacer un pouco máis. Ademáis, Malio inda nun volvéu de tratar cos vaqueiros.

Lerca miróula buscando algúa seña de qu'esperaba sentir súa opinión y Darna ríuse pra ella de medio llao:

—Mentras nun cate demasiada lleite fermentada.

Darna volvéu mirar el grupo esfaragayao pol prao:

—Nun creu que s'atreva tan axina a mostrar as zunas. Inda nun nos conoce muito y nun sabe qué podemos fer se lo vemos chen.

—Ese é el problema con él: é mui difícil vello, inda que té.

—Nun sabía qu'era ademáis actor. —Sacudíu a cabeza a llaria, quitándoye importacia al apego á bebida del rastreador: —Axina nun vei encontrar únde abastecerse, por muitos frascos qu'escondese entre os víveres.

Lerca nun ye quitara os oyos del pico a Darna y reconocéu que nun era ese un asunto que parecese esmolella, pero nun tía valor a perguntar.

—Vei ser pior ver cómo ye vei condo xa un teña a ración diaria. Si téndola é así de rozmón y malencarao, vei acabar malmetendo todo el grupo —queixóu al fin a llaria.

—¡A ver se é ese el pior dos problemas! —pidíu en voz alta el amazona.

Miróula Darna querendo ter esa esperanza, peró ben segura de que nun iba ser así.

Salíu al fin Malio del abrigo pegao á cuadra, seguido de dous homes llevando ús paquetes, y todo el grupo púxose en pé: ús foron a pollos caballos, outros coyeron os paquetes de queixo y el resto ocupóuse en recolocar os equipaxes pra repartir el peso y recoyello todo, mentras Lerca revisaba úa por úa cada montura pra botar a andar outra vez.