A llareira del Acebro 1

A LLAREIRA DEL ACEBRO

Despescóu a roballiza y botóula nel cesto coas outras dúas y a pescurria que fora coyendo todo el día. Mentras recoyía os tarecos botóu outra oyada al mar inda claro na tardía y sin rastro de velas verdes qu'anunciasen el axuda qu'esperaban, sabendo que nun pasara tempo abondo pra que chegase.

Condo taba chegando á casa, foiye al encontro a vecía coyer el pescao pra ir vendello:

—¿Nun coyiche ningún aguya?

—Picóu na máis algún chínfano y volvínlos al mar —respondéu, mentras sacaba del cesto os arizos que nun usara para macizar y un puñadín d'esquila que fora escoyendo del enguade —. Vou llevar esto ás llarias. Xa feiremos contas mañá.

Según pasaba delate das casas, asomábase algún cara xa na porta, xa núa ventá, que volvía recoyerse al verye sacudir a cabeza cun xesto qu'era al tempo saludo y aviso de que nun había novas del mar. Chegóu á casa das llarias y entróu sin chamar, como todos os del Acebro, hasta encontrar á llaria veya escazolando na cocía.

—Búas —saludóu desd'a porta por se nun lo sentira entrar.

—Hola, ho. ¿Qué tal a pesca hoi? —perguntóu sin volverse Antía, conocéndolo polla fala.

—Nun houbo queixa. Y tampouco visita. Traigovos os arizos que me sobraron y úa pouca d'esquila.

—Pos muitas gracias. Ben sei qu'a Clarén van prestarye muito. Poñereilas a cocer pra que ten pra cía.

Romperan a ferver os arizos condo sentiron chegar á llaria nova:

—¡Antía! Apúrreme augua calente que vou llavarme aquí fora.

Condo a llaria chegóu col augua al bodego que tían na corrada, al pe del pozo, xa Clarén puxera á mollo el mandilón nel llavadeiro y tía sacao un caldeirao d'augua para mezclar coa que ye llevaba pra llavarse ben antias d'entrar na casa. Volvéuse para dentro Antía sin perguntarye nada; xa falaría ella condo quixase para sacar da cabeza el que la taba agoirando.

Inda pasóu fora un bon pedazo a llaria nova, restregando el mandil y tamén el sou peleyo, y condo chegóu otra vez á porta, xa coas lluces últimas del día, recibíula el aroma das llambuadas del mar al punto xa pra ciar:

—Ósmase nel aire al pescador —saludóu.

—El que tu osmas son as esquilas y el revolto d'arizos que che preparóu Antía —ríu Fasio, erguéndose saludalla.

—Tamén, nun che vou dicir que non. Peró el aire del mar traislo tu de capote.

—Traigo, si. Teño metido el salitre hasta el ánima, peró nun traigo nada máis. ¿Hai novas por terra?

Alzóu as maos Clarén:

—Oinse campás, peró inda nada en firme. Inda é cedo.

—Eso mismo ye digo eu: tá deixando os oyos nel mar condo inda nun pode haber nada —replicóu a veya.

—Así, condo poda habello, nun van mirar qué podo andar taliando eu. Y buscar pescao, tendréi qu'ir al mar.

Riron os tres un bocadín antias qu'Antía perguntase á llaria nova:

—¿Poñemos a cía ou ques falar primeiro?

—Coye un vaso y senta un pouco, que nun creo que me pase nada hasta que nun bote fora el que vin hoi. —Fíxoye sito nel escano Fasio, mentras Clarén sentaba nun tayolo frente a ellos—: Podedes crerme que nunca vin tanta cotra xunta nel pico d'úa muyer. Nun debéu tocar el augua desque soubo ou pensóu que taba esperando. Xa nin falo de xabón... —Deu un papao al vaso que tía na mao—: ¡Y qué paraxismadas condo pedín augua y trapos antias de poñerme a atendella, qu'inda nun taba mui apurada! Acabéi botando fora a todas as muyeres que tía alredor: atándoye cintas, tapando nella como se ye fosen a llevar daqué, pasándoye erbas, pedras y todo conto se yes ocurría polla barriga pra que fose neno, pra que salise ben y qué sei eu pra conto máis nin qué cousas máis querían ferye. Eso si: axudar a colocalla ben y cómoda pral trabayo que tía que fer... ¡Si, nía, iban agora! —Deu outro papao—: Así que boteilas fora a todas menos a úa mocía que, pol que souben despós, é el ermá máis nova del home y con máis cabeza que todas as outras muyeres xuntas. Axudóume a mar de ben y deixéila al cargo de ter a madre y fiyo llimpos como é debido y sin tanta inxoria como querían poñeryes as outras —como vise qu'a llaria veya torcía el focico, esplicóu—: Deixéiye á nena que yes puxese a cada ún un cordelín al pescozo col saqueto de contas pedras, conchas, erbas y llazos quixesen meterye.

—Miyor. Ben sabes que son mui sous con esas cousas y se ye pasa algo al neno ou a madre, iban botarche as culpas a ti por nun deixar poñeryas. Y lo de llavarse, hailos que nun son mui amigos del augua, peró nun sería pra tanto. ¿Era primeiriza? —quixo saber Fasio.

—Si, peró non mui nova pral qu'avezan ser. Debéu perder algún neno antias y botaríanye a culpa a llavarse muito, xa sabedes cómo pensan... —Apuróu el que ye quedaba nel vaso—: ¿Ciámos? Agora teño fame y hoy hai cousa que me presta.

—Pos, hala, baxa a mesa y ponos platos que xa ta pra comer.

Íbase Fasio y salían á corrada as dúas muyeres despediyo condo viron úa sombra moura arrimada á parede que, al vellos asomar, reculóu querendo esconderse. Despedíuse axina el pescador pra nun espantar máis á sombra y botóu a andar deixándoye campo aberto al visitante acobardao pra que s'arrimase á porta unde as llarias quedaran esperando que s'atrevese a chegar.

Vendo que xa Fasio nun se vía, peró a sombra nun se movía del sito, Antía anuncióu en alto:

—Vou pra dentro que tou sentindo el relente meterseme nos osos.

—Vei, nía, vei. Xa quedo eu zarrando —respondéu a llaria nova, peró sin moverse d'unde taba.

Como tampouco entoncias asomóu naide, empezóu a tirar polla cancella pr'arrimalla, que naide encontraba nunca as portas d'aquella casa pechadas.

—¡Espera, nun cerres inda! —chegóuye úa voz queda, que nun soubo dicir de quén podía ser, peró ben segura de que de naide del llar, qu'ellos nun s'escondías pra visitallas por secreto que fose el motivo que los llevase vellas.

Deixóu a cancella chegada a medias y metéuse pra detrás da parede, unde naide podese vellos desde el camín nin desde as casas d'alredor. Al punto entróu a sombra y arrimóuse a ella conto puido:

—Veño pedir axuda, señora llaria —bisbisóu coa cabeza baxa.

—Chámome Clarén, que seguro que ben lo sabes —respondéu a moza, querendo saber quén podía ser aquella muyer tan empanicada que nun se vía se era nova ou vella.

—Sei. El que nun sei é cómo teño que tratalla para que m'atenda —porfióu con algo de medo na voz.

—Como me tratas sempre, que nosoutros nun usamos as comenencias vosas nel trato entre ermaos del mismo llar.

—Eu nun soi del voso llar —respingóu como se la pinchasen.

—Nél vos acoyimos, mal que vos pese. Y se tan mal che parece ser como eu, nun sei qué veis buscar aquí —respondéu Clarén, osmando xa quén podía ser a muyer.

—Nun t'enfades. Perdón se ofendín. ¿Qués axudarme?

Suspiróu a llaria:

—Nun é se quero, será se podo. ¿Qué teis?

Baxóu outra vez a cabeza a sombra y botóuse a falar tan baxín que costábaye un mundo á moza sentilla:

—Nun quero ter máis fillos: teño ún y xa cumplín. Se me nace outra nena, mátame el home.

Xa tuvo segura Clarén de quén era a muyer y porqué vía con tanto cuidao pra que naide la vise.

—Vei ser miyor entrar, qu'as paredes tamén poden criar oreyas.

Tampouco Antía s'estrañóu miga da visita:

—Pasa y senta. Taba preparando el fervido que tomamos antias d'ir durmir, ¿qués un pouco?

—Pos si. Que búa falta me fai durmir úa noite siguida.

—Esto tampouco fai millagros, peró algo axuda y e bon de tomar.

Sirvíu un vaso pra cada úa y sentáronse con ellos alredor del llar. Despós de probar aquel augua, suspiróu a visitante antias de romper a falar:

—Veño pra que me deis algo pra nun volver preñar. Despós de tres nenas, al fin chegóu el neno y nun quero máis. Ou, por miyor dicir, nun quero máis nenas y se preño outra vez y ven outra, el meu home escadrílame.

Fixeron por nun mirarse as llarias, sabendo el qu'as dúas pensaban d'aquella zuna dos osos de nun querer fiyas, pra ter despós qu'andar buscando muyeres en toda a contornada. Como ningúa dicía nada, perguntóu el outra:

—¿Hai algo qué fer ou tomar pra nun volver quedar?

—Que sirva seguro, xa lo sabes: nun xuntarte con home.

—Se por min fose... —suspiróu a muyer.

—Hai xeitos y axudas que poden valir se teis cuidao y es costante.

Mentras Clarén preparaba un saqueto coas erbas qu'iban recomendarye que tomase, Antía perguntóu:

—¿Tou home é máis veyo que tu?

—Us contos anos llévame, si, pero inda ten bríos.

—Eso tamén ten amaño —respondéu a llaria nova, volvendo prá despensa.

—Peró nun sei se serén quén a ferye tomar nada. Y como vexa el que ye pasa, mátame.

—El que che vamos dar podes mezclaryo en cualquer comida, peró tu vas ter que cuidarte igual, qu'os efetos nin son rápidos nin d'un día pra outro. Trátase de quitarye as ganas non a capacidá, al revés qu'a ti.

—A min as ganas nun fai falta querer quitarmas —volvéu suspirar a muyer.

—Pos eso tamén ten amaño pra que nun desconfie. —Volvéu irse a llaria nova.

Deuye dous saquetos de distinto color y esplicáronye con calma cómo, cónto y cóndo tía que tomar ella d'ún y darye al home del outro, amáis d'algún outro conseyo pra miyor cuidarse d'outra preñez. Foise con todo ben contenta, cos mismos cuidaos pra salir que tuvera pra entrar, deixando ás llarias comentando el caso, que nun era el primeiro que yes chegaba:

—Nese andar nun han chegar mui llonxe.

—Chegan, nía. Xa ves: a botarnos das nosas casas ben que chegan.

—Porque yes deixamos —replicóu a llaria nova.

—Ou deixaryes ou armar guerra. Agora nun vale queixar pollas decisióis que tomamos condo chegaron pedindo sito pra quedar. —Agachóuse xuntar as brasas y poñeryes nel pico un estella gorda qu'aguantase el fougo toda a noite. Despós de mirar un bocadín el baile das llapas empezando a llamber a madera, erguéuse botando as maos a os cadriles y quedóuse dereta vendo subir el fumo—: Aprendemos por mal camín que se na máis ús respetan, os outros medran a costa d'ellos. Y vamos deitarnos que nada amañamos con falar del que xa pasóu.

As llareiras 10

Nun s'equivocóu miga Darna y nun vían inda a villa condo desaparcéu el sol detrás das nubes qu'axina empezaron a esvaciarse por riba dos viaxeiros. Chovía a caldeiraos condo chegaron ás cuadras da pousada máis grande da Balseira y os mozos nun daban crédito a os sous oyos al ver aparecer de debaxo dos capotes enceraos que tapaban a xinetes y monturas a catorce animales del Valle, a cual máis guapo. Inda taban coyendo os equipaxes os viaxeiros y xa había un neno atento pra acomodar a cada animal, entre os d'aquella cuadra y os que chegaran das outras d'alredor al ver pasar a toda a recua, contando con qu'algúa propina cayería por botar úa mao.

Tuveron qu'encapotarse outra vez pra salir da cuadra, al xeito que chovía qu'a caleya parecía un río y el augua que cayía fía chiscar á que corría pol tarrén. Así chegaron á pousada cos pes pingando y al momento d'entrar xa tían úa poceira debaxo dos capotes.

—Poden deixar os equipaxes nese cuarto y pasar á taberna mentras yes preparan acomodo —propuxo el hospedeiro—: Hai vino calente pra escorrer el humedá y calentar os corpos antias de ciar.

Acababa de diciryes qu'había pouca xente na pousada, peró a taberna taba chía y quedaron paraos na porta buscando sito unde poder acomodarse máis ou menos xuntos.

Según abriron a porta y foron pasando, a clientela foi callando y corréndose pral fondo como es yes tuvesen medo:

—Búas. Queríamos tomar algo calente pra secar a moyadura del camín. —Adelantóuse hasta a barra Malio.

Como se aquello fose el santo y seña qu'esperaban, volveron as conversacióis al volumen normal y axina un mozo yes despexóu úas mesas pra que podesen acomodarse. Tampouco pasóu muito tempo hasta qu'el primeiro s'arrimase a ellos pra perguntar:

—¿Van de viaxe llargo?

—Vamos —foi a responsta corta que deu Malio, fendo de portavoz del grupo.

—¿Y vein de llonxe? De por aquí nun parecen —insistíu el paisano en dar conversación.

—Os caballos que train son del Valle dos Llares —apuntóu un neno qu'entraba con lleña prá chiminía que caldiaba a taberna.

Aquella información despertóu un poco máis el interés pollos viaxeiros y máis d'un erguéuse pra vellos ben.

—É raro ver tantos xuntos —dixo daquén, sin aclarar se taba referíndose a os caballos ou á xente que los tría.

Como naide se dese por aludido, insistíu el paisano que primeiro s'arrimara a ellos:

—Pos inda hai camín desde el valle hasta aquí. ¿Veron pol monte?

—Vimos —volvéu responder Malio.

—Déixalos tranquilos, Ave, que ben sei que quererán descansar y tomar el vino en paz —tercióu el hospedeiro, qu'entróu nese momento—: Xa tán os cuartos preparaos. Poden subir acomodarse condo queran y baxar llougo ciar.

—Muitas gracias. Axina vamos.

Al baxar encontraron a taberna xa máis valleira y puideron sentarse todos xuntos en dúas mesas pegadas. Non ben acabaron d'acomodarse arrimóuse a ellos un paisano qu'axina se presentóu como el barqueiro:

—Tendréi que dar tres viaxes prar poder pasallos a todos cos caballos. Era ben empezar cedo pra nun interrumpir muito el tránsito de todos os días —propuxo sin querer sentarse con ellos.

—Diga hora y ei taremos —respondéu Malio.

Rascóu a cabeza el home sin quitar a pucha que llevaba calada case hasta os oyos:

—Se para de chover, condo se faiga día y se nun para... —Volvéu rascar a cabeza—: As sete iba ser búa hora.

—Pos vei ser ás sete, porque parar... —tercióu el taberneiro trendo vasos y pan.

Como se el intervención d'outro dese bulda al resto pra meterse na conversación, arrimóuse a ellos el tal Ave que xa antias quisera saber d'ellos y del sou viaxe:

—Y digo eu: ¿llevan postiar os caballos? Porque igual encontraban bestias de bon pelaxe sin ter que cruzar al outro llao. Y se buscan unde montar un criadeiro, tamén hai terras a bon precio. —Como naide ye respondese, probóu outro camín—: Y se queren cruzarse ustedes, tamén hai xente aquí que nun iba ben reparos en feryes el favor. —Volvéuse pra os vecíos que quedaban, buscando que ye siguisen a broma, sin llograllo—. Igual é secreto el viaxe y aquí tou meténdome unde naide me chama.

—Eso, seguro, sin ter qu'haber secreto ningún —tercióu el taberneiro, empezando a poñer fontes y xarros na mesa—: Va perder a vez na ronda se nun t'arrimas al bocoi.

Parecéu rendirse el paisano y deixóulos ciar en paz, pró, nun ven acabaron, volvéu perguntar:

—Entoncias, ¿nun van contarnos qué rumbo llevan?

—Tá claro que pral este y, como sigas dando lata, lo máis llonxe tou que podas —ríu outro dos clientes.

—¿Nun s'acordan d'outros viaxeiros como nosoutros fendo el viaxe al revés? —acabóu por responder Tusgo, pensando que se ye daban algo de qué falar deixaría de perguntar.

Quedóu callao el home y foi el taberneiro el que respondéu por él:

—Fai anos, si. ¿Van devolver a visita?

—Pode dicirse que si —respondéu Tusgo, mentras os demás empezaban a ergerse pra ir durmir.

—Pos nun era tan difícil decillo antias sin tanto misterio —protestóu Ave—: Nin que fosemos querer acompañallos.

Miráronse os vecíos y el tarberneiro y daquén respondéu:

—Conocéndote, capaz es.

El coro de risas qu'acompañóu aquel comentario deixóu que Nesdar y Lerca podesen perguntar al amo polla porta que seguro había pra pasar ás cuadras sin ter que salir fora. Forónse someiros da taberna pra evitar máis perguntas ou que daquén quixese ir con ellos, agoiraos xa de tanto interés pol viaxe, os caballos y ellos mismos, mentras Darna y Malio quedaban axustando as contas col hospedeiro pra nun ter que pararse polla mañá:

—¿Un dixestivo pra descansar ben? —ofrecéu al zarrar el pago, mirando pra Malio.

—Iremos miyor ver se necesitan axuda cos caballos —respondéu Malio, erguéndose pra irse.

—Queda tú, se qués, un bocadín, que xa vou eu á cuadra. —Paróulo Darna, poñéndoye úa mao nel brazo pra que volvese sentar, al tempo que s'erguía ella y marchaba.

Encontróu a Lerca mirando que nun houbese ningún caballo con fiebre, despós da moyadura tando sudando del camín, con tres mozos pegaos a ella pra nun perderye volta del que yes fía, mentras Nesdar repasaba os apareyos con outros dous nenos.

—¿Hai algún con calentura? —perguntóu, mentras ye pasaba a mao pol focico a Merba.

—Nun parece. Nótase qu'estos nenos saben tratar os animales, que tán ben secos y cos pesebres chíos. ¿Déronvos muito llabor?

—Miga —respondéu el máis vello—. Nin se moveron condo anduvemos entre ellos. Nótase que son caballos dos Llares: nobles y ben enseñaos. Y ese é soberbio —añadíu al ver que Lerca s'arrimaba a Corvo, que llevaba desque la sentira chamando quedín al ama.

—¡Qué bon semental iba ser pras euguas del patrón! —comentóu outro mozo, botándoye un pouco máis d'herba seca.

—Inda ye queda camín qu'andar antias de volver folgar y dedicarse na máis a postiar.

—Con nun ser ruías as euguas d'aquí, ben sei que ye ven miyor cualquera das que van con él nel viaxe —tercióu outro dos mozos.

Ríuse Lerca antias de responder:

—Condo tán pra ellos, ben sabedes seguro que nun miran muito prá facha del que yes poin delante.

Coloriaron os rapaces de tal xeito que se yes conocéu inda nel mourén qu'os candiles na máis clariaban un pouco.

Volveron os viaxeiros á taberna polla porta de dentro y antias d'asomarse n'ella xa poderon sentir al tal Ave insistíndoye a Malio:

—Entoncias, qu'eu m'entere: ¿nun van máis qu'a devolveryes a visita a ús parentes que se foron vivir llonxe?

—Ois, ho, se qués ir con ellos, dilo ca y deixa d'agoirarnos a todos. —Sentiron que ye respondía daquén que nun era Malio.

—¡Non, xa! ¡Quita d'ei! Andar tirao pollos camíos, nin sendo parentes meus...

—Pos morra el conto y hasta mañá —esta vez si foi Malio el que respondéu, apurando el vaso al ver entrar a os compañeiros y erguéndose pra ir pra cama condo ellos.

Ameicéu col rubién encarnao qu'anuncia vento toyo qu'acaba en augua condo para y aballáronse os viaxeiros a embarcar pra dar avío col paso pral outra veira del río col idea de chegar axina al seguinte aveiro, antias qu'empezase outra vez a esvaciarse el augua y maís sabendo el pouco que yes gustaba a os sous caballos el aire. Mentras esperaban ús por outros pra botar a andar entretúvose cada ún en entrincarye as crines y el rabo a súa montura pra qu'el vento primeiro y despós el augua los molestase el menos posible, inda que despós tuvesen el trabayo de desentrincaryos y escarpizaryos ben se los coyía el augua.

Botaron a andar por fin por camíos xa de carro entre terras de llabradío y algún monte nel qu'el vento xa empezaba a sacudir as canas altas. Nun anduveran muito condo arrecióu el aire, que naquella terra de eiros abertos empuxábalos a mayor parte del tempo de costao, estorbando del bon paso que llevaban al chegar úa racha máis forte, cuase sempre despós d'úa calma sin vento. Acina coyeron el alternancia, acomodando el avance al aire: despós da racha forte na que tían que para, pegándose ben ús a outros, botaban a andar con baso vivo hasta a seguinte racha, de tal xeito que parecía qu'os caballos tuvesen xugando al escondite inglés col vento.

Empezaba a espingolexar condo alcanzaron as primeiras casas d'úa villa que s'iba espurrindo a os llaos del camín. Xa chovía con gana condo deron coa pousada y tuveron qu'andar inda un pouco máis pra encontrar cuada unde deixar as monturas.

Nun era aquel sito máis que de paso entre d'úas postas máis importantes y por eso a chegada de tanto viaxeiro pedindo xanta y pousada coyéulos sin muito qu'ofrecer. Con esas y todas, condo volveron d'atender os caballos tíanyes preparada comida abonda pra matar a faeme que podesen ter, coa promesa d'esmerarse máis coa cía.

—Eu cuase prefería algo calente, como se é un vaso de lleite —queixóu Áscer, entre estornudo y estornudo, sentándose núa veira da mesa que yes prepararan.

—Igual non vía ben a todos pra quitar el humedá dos corpos —pedíu Malio—: ¿Pode ser?

—Pode, ho, ou un caldo, que tamén hai. Y deixan el lleite pra tomar ús fervíos al ir prá cama.

Agradeceron todos poder tomar el caldo calente y tampouco deixaron miga del que yes puxeran de xanta, mentras fora siguía chovendo ás concadas.

—Según tá chovento, temos augua pra hoi y mañá todo el día —dixo un home, sacudindo el capote na porta da pousada antias de buscar sito unde deixallo recudindo na percha del entrada, xa ocupada pollos dos viaxeiros.

—Eso parece —respondéu a posadeira, sirvíndoye un vaso—. Condo aquí para el vento, chove dous días antias d'escampar —esplicóu pra os de fora.

Arrimóuse a ella Darna:

—¿Poderíamos quedar aquí hasta qu'escampe? Xa ve que temos algún acatarrao que nun ye feiría ben siguir moyándose.

—Claro que poden. Tampouco creu que con este tempo vayan chegar muitos máis viaxeiros que nun poda atendellos a todos. Y se chegan, tampouco vou botar ús pra meter outros. —Botóu a muyer úa risada que ye sacudíu a barriga—. Y sabendo xa que van quedar, organizo miyor as comidas.

Volvéu Darna pra cos outros, inda sentáos á mesa:

—Podemos quedar sin problema y así descansamos todos que nun temos ningúa necesidá de poñernos malos nin que se poñan os caballos.

—Cos días qu'adelantamos vindo pol monte, nun nos atrasa miga parar un día ou dous —tuvo d'acordo Brado.

—Pos, se nun vos importa, eu vou deitarme a ver se calezo y me pasa esta mormeira —fungóu Áscer.

Con él, erguéronse Malio y Tana, col mismo determino.

—Nun pedacín súbovos un aferventao pra que sudéis —anuncióu Darna, mentras el resto arrexuntábanse pra deixar sito, por se chegaba xente.

Despós d'ir buscar nel equipaxe el saqueto d'herbas, pidíuye á posadeira venia pra meterse na cocía pra preparar os fervíos:

—Nena, vei atender, que nosoutras vamos escaciplar un pouco na cocía —chamóu á moza de servicio—. Quero ver se los fai como aquí, se nun y'importa, claro.

—¡Qué vei importarme! El saber nun se gasta por compartillo. Igual hasta aprendo eu máis del qu'insino —ríu Darna a búa disposición da muyer.

Calentaron lleite con corteza de salgueiro y ferveron augua pra botarye ciridona por se daquén empezaba a tusir. Despós de reposar un pouco el lleite coa corteza, coláronla y volveron con mel y un bon chorro de oruxo y subiron os preparaos a os que se foran deitar. Sabendo qu'a ciridona era ruía de tomar y algún dos encamaos llambueiro abondo, subiron tamén tacías con mel pra qu'endulzasen a gorxa despós de pasalla.

—¿Y úa botellía nun subistis? —perguntóu Malio condo ye deixaron el mel.

—Esa, se la qués, baxas buscalla que será que nun tás tan malo —respondéuye a posadeira.

—É pra sudar, nía.

Acabóu el día y chegóu el siguinte sin que parase un bocadín d'esvaciarse el augua y a pousada era un entrar y salir de xente sacundíndose y queixando de tanto chover hasta que, camín de media tarde, foi arralando hasta ferse un barruzo fino qu'a brisa qu'empezaba a soplar movía como se fose un pano de gasa.

Os viaxeiros xa revisaran todo conto podían revisar pra siguir viaxe y os tres que se foran deitar maliaos el víspora erguéronse xantar coa fame atrasada y pouca gana de siguir deitaos. Hasta as caballerías parecían xa fartas de tanto descando y revolvíanse na cuadra na máis sentir a daquén entrar.

Ameicéu al fin el tercer día con algo de vento qu'erguía as nubes sin deixaryes descargar, afalándolas monte arriba, y retomaron el viaxe os del Valle.

As llareiras 9

 

Al abrir a porta envolvéulas el cerzo como un sudario zúmbano y frío que nun deixaba allumar a os candiles máis qu'el tarrén qu'iban pisando.

—Menos mal que viche comigo, porqu'eu sola nun iban encontrar a cuadra en toda a noite —agradecéu de corazón Lerca.

—Seguro qu'encontrabas xeitos de dar cos caballos; dicen qu'os vosos respóndenvos.

—Responden, peró, con esta noite, a saber d'únde. Como nun salise Xilma axudarme pra saber de qué llao respondían ou Tana, que segunro que xa ten na cabeza el plano completo da casa.

—¿Y pra qué lo quer?

—Pra nada, peró é a costumbre. É quen vei fendo a crónica del viaxe cos mapas del camín que llevamos.

—¿Y failos ella?

—Pos claro. É a que sabe.

—¿Nun hai homes que lo faigan?

—Hailos, peró foi a ella a quen mandaron porque, se nun é a miyor, poucos pode haber que los faigan como ella.

Entre as dúas xa taban acabando de poñeryes paya y augua a os caballos y empezóu Lerva a revisaryes os cascos y mirar a ver se tían mataduras.

—Y habendo homes, ¿mandáronla igual a ella? ¿Nin albeitres? ¿Ou é por algo que vayades tantas muyeres como homes?

—É porque procuramos sempre que sía así. Y os mismos de cada llar.

—¿Tamén nel mar?

—Tamén.

Parecía qu'iba siguir perguntando, condo s'abríu a porta y asomóu nel vano Nesdar y el ermao grande de Sarima:

—Hola. ¿Xa tas acabando?

—Tou. Mañá hai que revisarye os cascos al caballo de Áscer, que dixo antias que parecía que quería empezar a coxiar y eu nun vexo nada con tan pouca lluz.

—Trede acó os catro candiles. ¿Únde los poñemos que miyor ch'allumen?

—Quitái a paya d'ei y poñéilos alredor condo lo saque.

Obedeceron al punto el viaxeiro y a nena, mentras el mozo quedaba mirando pra Lerca, que soltaba el caballo pra llevallo al sito que taban preparando. Como nun se movese de xunto a porta, díxoye el ermá:

—Por lo menos, ergue el candil pr'allumarnos a todos, xa que nun fais outra cousa.

—Se qués, vou chamar a os criaos que lo faigan —replicóuye.

—Esto nun é trabayo que nun podamos fer nosoutros —tercióu Nesdar—: Xa tá. ¿Por únde empezas? —perguntóuye a Lerca.

Mentras ye bisbisaba al caballo, fregándoye el percozo, apuntóu prá mao dereta.

—Trede os candiles —pedíu, poñéndose col sou unde tamén él puidese verye el casco.

Alzóu a pata el caballo al orden de Lerca y repasóuyo con oyos y maos sin deixar de falarye con un especie de sonsonete que parecía calmallo. Foi nel outra mao unde encontróu úa pedrequía con punta clavada nel borde da palma.

—Allúmame aquí —pidíuye a Nesdar, apurríndoye el sou candil.

Sacóu da faltriqueira que llevaba úa navayía y un chisqueiro col que calentóu el filo antias de mandarye erguer outra vez al caballo. Foi sacándoye con cuidao a pedra y volvéu deixarye baxar a pata mentras revolvía outra vez na bolsa pra sacar un ampolla da que vertéu tres gotías nel furao da pedra.

—Se mañá nun ye zarróu el furaco, haberá que ferye úa calza pra que nun yo encete máis.

Xa taba volvendo el caballo al sito condo al fin deu zarrao a boca el neno da casa:

—¿Y é ella a que lo vei curar? —perguntóu a Nesdar.

—Pos claro. É el albeitre.

—¿Ella? Como muito será el axundanta túa —quixo rir.

—Probe del animalín se ten que depender da mías curas —ríu con gana véndoye a cara d'asombro al mozo.

—Y dirasme tamén qu'os sanadores poden ser muyeres —A risa iba féndoseye enfado.

—Pos si. ¿Por qué non, se valen pra sello? —Vendo por unde iban as ideas del chaval, ben aprendidas del padre, añadíu—: Nos llares miramos el interés y a capacidá, non el que hai entre as pernas.

—Se é por capacidá —repuxo burllón.

—Peró non a de mexar dereto —cortóuye a broma condo xa se perdía nel cerzo coas mozas—. ¿En serio pensan así?

—Pensan —foi a resposta de Sarima, que sonóu case como úa pergunta.

—Pos nun m'estraña que túa tia nun quera ter homes cerca con tal ermao y sobríos, que parez mentira que ye diexen llevar sola el caseirío.

—Eso é gracias al testamento del home, ou eso dice. Igual qu'el de ferme a mín heredeira.

—¿Y pensan que tou padre vei acetallo? —quixo saber Lerca.

—Nun ten outra. A condición que poñía trouxéstedesla vosoutros cumplida: que fixese a manda pra qu'herede todo el primer neto que haxa na familia. Por eso volvo eu pra con ella na máis prepare el equipaxe.

—Y por eso tou padre nun vei deixarche casar —comentóu Nesdar., separándose d'ellas pra ir durmir.

—Eso pensa él: que vei poder siguir gobernándome a vida, peró nosoutras temos outros planes pra daryes nel focico a él y a mía madre coas súas comenencias —respondéu quedo, zarrando a porta da sala detrás d'ellas.

Xa nun quedaba naide erguido y sentíase el alentrar profundo das que xa durmían, mentras Sarima invitaba a Lerca a entrar nel sou cuarto pra falar un bocadín máis:

—Nel trato que mía tía mandóu firmao pra que meu padre yo volva comigo tamén firmao consinte en que me perfiye y parez que naide lo avisóu de que fendo eso perde todo goberno en mín —ríu baxín a nena.

—Y ben sei que xa teis mozo con quén casar.

—Algún hai, peró nun escoyín inda. Como mía madre nun quer inda noras con ella, temos tempo pra buscar un que m'encha el oyo.

—Peró se tou padre quer neto qu'herede, tará xa mirando con quén casar al tou ermao grande.

—Como el que nun quer é deixar que case eu, eso inda nun lo esmole.

—¡Con lo fácil que é deixar que cada un viva al sou aire! —suspiróu Lerca, erguéndose da cama unde sentaran as dúas pra ir durmir.

—¿Por qué nun durmes aquí comigo? Pra úa vez que temos visita y de xente nova, nun quero perder de ter con quen falar das mías cousas.

Pensóulo un bocadín a viaxeira y al fin, vendo a caría de pena que ye poñía a nena, dicidíu:

—Vou buscar el equipaxe y volvo.

Había barullo abondo na sala condo despertaron as del cuarto y tuveron qu'aballarse pra baxar col resto almorzar, despós de siguir inda media noite falando.

Al hora de siguir viaxe nun arralara miga el cerzo, peró os viaxeiros taban dispostos a marchar solos:

—Indo pol camín marcao nun será tan fácil perderse —dicía Malio.

—Y por muito guía que llevemos vamos ter qu'ir al paso mentras nun abra el día —apuntaba Brado.

—Nun vou deixar que vayades solos y vos pase algo nas mías terras. Por lo menos hasta el llinde daquén da casa vei ir con vosoutros, querades ou non —acabóu a discusión el amo.

—¿Podo ir eu, pa? —ofrecéuse el fiyo máis novo, celoso de ser el único dos tres que nun tuvera ocasión de falar cos viaxeiros sin os da casa delante y con gana de saber máis cousas d'aquel valle del que vían y que ye parecía tan llonxe como estraño.

Axina apareyóu un caballo y enfilóu a salida da corrada antias qu'el padres pensase nos inconvenientes de deixarye ir, que seguro que los encontraba, ou qu'a madre podese dicir algo que ye fixese negarye el permiso, qu'ella sempre tía motivos pra quitaryes d'andar coa xente de fora porque nunca ye parecía abondo escoyida pra relacionarse cos sous fiyos. Nun s'esplicaban os nenos cómo, sendo tan escrupulosa como era, casara col sou padre por muito caseirío que tuvese, inda que sentiran qu'algo houbera nese casoiro de préstamos y deudas y por eso nin conocían a familia da madre, qu'ella tanto chufaba de búa y ben servida.

Botaron a andar al fin col fiyo novo de guía, baxo promesa de dar volta prá casa desde el llinde das terras ou se abría del cerzo. Inda pasóu media mañá antias qu'empezara a verse a algo de distancia, tempo qu'aproveitóu el mozo pra saber máis cousas del viaxe, del valle y da cría de caballos.

—A ver se con sorte deixan que vaya pra con Sari y poda aprender con ella.

—¿Pos nun hai quen che ensine na casa? —quixo saber Nesdar.

—Haber hai, peró nun me deixan ir con ellos. Dicen que nun é llabor pra mín, como se tuvese outro miyor que fer —queixóu el neno.

—Quererán outro rumbo pra ti —quixo consolallo el viaxeiro.

—Quererán. Mía madre: mandarme cos sous parentes nun sei a qué y a meu padre parece que tanto ye ten el que faiga, con tal de nun sentilla rosmar porque tou cos aldianos, como se houbese outra xente coa que tar.

—Pos nun sei se túa ermá quererá terte con ella —opinóu Lerca.

—A mín si; al que nun quer cerca é al noso ermáo que cada punto vólvese máis al son del noso padre y hai menos con quén tratar. Y como eu soi el barredoiro, tampouco importa muito el que faiga ou deixe de fer, con tal que nun arme ningúa... —Callóu un bocadín antias d'anunciar—: Hasta aquí chegan as terras de meu padre, así que miyor será que dé volta pra casa. Un pouco máis pr'alante chegaredes a un camín máis ancho y axina á veira del río da Balseira. Bon viaxe y acordáivos del que falastis con Sari y a tía Flora.

—Acordaremos, ho. Y gracias por todo.

Siguiron camín un pedazo antias de que Darna propuxese parar xanta algo y ter a charla que llevaba pendente desde el víspora. A novedá nun era muita, peró era ben que todo soubesen el qu'iban atopar y ver el miyor xeito de remediallo.

Mentras a mayoría reposaban un pouco despós da xanta, Darna metéuse nel monte que bordiaba el camín polla falda da serra. Condo xa empezaban a esmolerse porque nun volvía, aparecéu col mismo aire tranquilo col que se fora y paróuse na buqueira polla que se metera. Sin falta de chamallos, axina foron arrimándose a ella todos os viaxeiros: algo nel sou porte recordóuyes qu'ella era a llaria que los guiaba naquel viaxe.

—Tamos chegando á mitá del camín en menos tempo y con máis facilidá del que cuntábamos al planiar el viaxe. Desde a Balseira sabemos qu'el camín tá xa marcao y con postas unde fer noite, peró tamén que, conforme vayamos chegando, hemos ter qu'ir con máis cuidao nel que dicimos y a quén: sabemos qu'as cousas nun van ben nel llar del Acebro cos vecíos y nun queremos que nos vexan como un amenaza. Vamos visitar a os que foron vecíos nosos por saber d'ellos y celebrar xuntos un rito d'ermandá. —Callóu a llaria esperando algún comentario que nun chegóu—. Naide ten que saber que vamos chamallos pra que volvan al valle.

Sentíuse entoncias perguntar:

—¿Y van querer volver?

—Pol que sabemos —respondéu Darna— tan máis que dispostos; as cousas cos osos foron a pior y xa tan preparaos pra marchar. Nosoutros vamos invitallos a volver y daryes úa disculpa pra deixar el aldea y que nun los busquen nus días.

—¿Y cómo van fer el viaxe? —quixo saber Lerca, pensando xa qu'inda tendo caballos abondos, non toda a xente iba ser capaz de montar y llevar carros atrasaría muito a marcha.

A llaria miróu al Mandao que deu un paso al medio pra esplicar:

—Van ter barcos esperándolos nun abrigo qu'ellos conocen.

—Mui seguro tas —tercióu Tusgo.

—Antias de chegar encontraremos un aviso núa das postas, peró, se chegamos nosoutros primeiro, vamos ter qu'esperar por ellos.

—El plan é este —retomóu el esplicación Darna—: condo ten os barcos dispostos, chegaremos al aldea y feiremos os preparativos pra un rito que temos que celebrar con todo el llar del Acebro nel monte sagrao, sin que ningún oso poda participar. Os del llar que vayan tein que fello voluntariamente, sin que naide los obligue, peró tampouco poden quitaryes d'ir se queren. Pensamos que con cinco días chegará pra que marchen por mar. Temos a ventaxa de qu'os osos nun son xente marineira nin queren saber nada col mar nin coa costa, inda téndola al pe como la ten el aldea. Os poucos que queden en terra pra fer as veces del rito con nosoutros tendremos qu'irnos lo máis someiros que podamos pra que nun se boten detrás noso sin tempo pra tomaryes algo de delanteira, porque é seguro que nun van deixar que nos vayamos sin dolo.

—¿Tanto empioraron as cousas? —quixo saber Malio.

—Tanto qu'este é el único xeito qu'encontaron pra irse —respondéu a llaria.

—¿Y se nosoutros nun fósemos? —perguntóu Xilma—: Al fin, foi decisión del Conseyo ir buscallos...

—Iban ter qu'amañarse sin axuda. Ou sin máis axuda qu'a dos da Islla. Brado: cúntayes cómo chegástedes a saber el que pasaba nel llar.

En poucas palabras, el Mandao díxoyes cómo chegara al Islla un peteiro de xente del Acebro pedindo axuda pra os que quedaban nel llar y el que planiaran pra sacallos d'allí, fose a que fose a resposta del valle.

—Se nun tedes máis perguntas, é hora de botar a andar, que llougo é noite y paréceme que nun vamos chegar á Balseira sin moyarnos —acabóu a reunión a llaria, vendo xuntarse nubes mouras nos montes d'alredor.

As llareiras 8

 

Parecía máis mouro el día del que fora a noite, cercada a casa por un cerzo baxo que parecía xelo pegao a so árboles d'alredor y fía a os caballos arrimarse ús a outros buscando algo de calor mentras esperaban na corrada a qu'os viaxeiros acabasen as despedida y botasen a andar. Xa nun era mui cedo, peró el día nun acababa d'abrir y xa nun podían mandar máis el tempo se querían chegar con día á casa del ermao da Moura. Llevaban cartas d'ella y a un mozo de guía pra que nun perdesen el camín n'aquel cerzo testo y sin facha d'arralar.

Foron andando en fila sin perder el paso del qu'iba delante pra nun estraviarse, xa que nin del ruido podían fiarse, que resonaba el máis suave como se as nubes fosen as paredes d'ua sala enorme y valleira, unde el eco nun deixase saber de qué sito vía el que sentían. El alentar dos caballos al paso y el petar dos cascos na terra y, de condo en vez, n'algúa pedra, era todo conto sintían. Conforme baxaban ás veigas del río y arralaban os árboles, foron salindo d'entre el cerzo hasta deixallo detrás como úa cortina gorda y fria que nin deixaba pasar máis qu'ua pouca de claridá y miga de calor.

A pesar da mañá moura y fría había xente llaboriando nos eiros da veiga qu'al ruido dos caballos erguía un bocadín a vista y axina volvían al llabor, despós de responder al saludo del mozo:

—Estas son as terras da Moura —esplicóu, saludando a outro peteiro de llabregos—. Despós d'ese monte, empezan as terras del ermao.

A compaña del mozo fíxoye a Darna aplazar pra outro día falaryes al resto del que ye cuntara el víspora Brado, peró nun yes quitóu a ellos de siguir dándoye votas al que poderan falar fora y solos a noite pasada.

Agora que xa nun tían qu'ir en fila nin el cerzo ampliabab as voces, foron acompasando el paso pra poder falar ús con outros, perguntando a os que durmiran cerca se el Mandao ou a llaria dixeran algo del que trataran fora. Xa de noite quixeran perguntarye a Tana cómo fora a cía col ama y qué pasara pra fer a llaria el que fixera, peró nun llograran que yes cuntase nada máis qu'os planes pral día siguinte y tampouco entoncias sacaron miga en claro por muito que Malio insistise en perguntarye outra vez, sabendo que fora por algo que dixera el Mandao, como él mismo confesara.

Cansóuse Tana de tanta pregunta y adelantóuse hasta coyes a Darna, qu'iba sola detrás del guía:

—¿Vas diciryes el que sabes ou deixaryes que sigan fendo cábalas del que parece que che pasa con Brado?

Vendo qu'el mozo poñía el oreya, sacudíu a cabeza a llaria y frenóu un pouco a Merba, deixando que las coyese el grupo de Malio:

—Temos que fer úa reunión, peró nun creu que hoi podamos. Penso que mañá nun necesitemos guía ningún pra chegar á Balseira. Indo solos paramos unde nos pareza y falamos. —Callóu un bocadín, pensando qué dicir máis pra parar os contos y nun esmoler á xente—: Nun pasa nada grave, peró hai novas del llar del Acebro que creu que tedes que conocer.

Sacudíu a cabeza Malio, mentras el resto cruzaba miradas d'entender, supoñendo qu'eso era el que falaran a noite pasada ella y el Mandao. Volvéu afalar a Merba Darna, al tempo que xipraba de xeito que Corvo botóuse a trotar sin que Brado podese frenallo hasta que chegóu al altura d'ella, outra vez pegada al guía. Sentíronse úas risías que ye fixeron volverse:

—Esto é el qu eten montar caballo ayén —ríuse tamén, inda sorprendido polla reación del caballo á chamada del ama.

—Parecéume miyor chamar al caballo qu'a ti —ríu tamén Darna—: Xa ves qu'hoi llevamos compaña —siguíu, máis quedo—: Haberá que deixar pra mañá cuntaryes a situación.

—Vale ben. Xa sabes qu'agora es tú a que dicides.

Miróulo a llaria, buscando segundas intencióis nel que ye respondera, peró nun encontróu máis qu'a mirada franca á que xa se taba acostumbrando de máis:

—Xa mo deixache claro ayer, peró paréceme qu'é ben que saibas el que dicido como os demáis.

Sacudíu a cabeza el Mandao y deixóu ir al caballo que, como os outros, al verse en campo aberto fora coyendo aire nel sou paso hasta cuase poñerse al trote.

Xa taban cerca del monte que dixera el guía que fía de llinde entre as terras dos dous ermaos condo Darna decidíu qu'era ben parar, daryes un descanso a os caballos y comer algo. Tuvo el mozo que conocía aquello d'acordo y llevóulos hasta úa fonte que brotaba nun prao xa na fronteira col monte.

Nun foi mui llarga a parada y axina siguiron camín cruzando agora un monte de carbayos que parecían veyos como el mundo:

—Lleva sin cortarse madera desde qu'os bisabolos del ama y del home del qu'enviudóu quixeran vendella y nun se puxeron d'acordo d'unde taba a llinde que separa el monte d'ún del del outro. Y ei sigue medrando hasta qu'a sobría del amo herede os dous caseiríos.

—Y sin poñerse d'acordo, ¿quedóu así a cousa, sin que ningún se revolvese? —quixo saber Tusgo, osmando algún historia curiosa.

—El mone tá así pol que pasóu al nun poñerse d'acordo —respondéu el mozo, acomodándose na montura pra cuntar el historia y que todos podesen escuitar—: Os veyos nun querían vender a madera d'emparzao y repartir despós el que sacarsen a medias porque ben sabían os dous qu'el monte d'ún nun era igual qu'el del outro. Un tía máis terra, peró el outro tía miyores árboles y ningún quería ceder el que pensaba qu'era a súa ganancia. Al cabo, cansóu el comprador de nun ter con quén falar y deixóulos coa madera y sin ganancias, peró nun acabóu ei el asunto. ¿Ven ese arbolón qu'hai ei seco? Dicen os veyos que secóu coa sangre ruía dos dous homes: cada pouco tempo encontrábanse vixilando el monte y sempre faltaban árboles d'un llao ou del outro hasta qu'un día pasaron dos insultos ás maos. Xa cayera a noite condo os das casas botaron contas d'ellos y chegaron buscallos aquí: deron con ellos debaxo d'ese carbayo, ún xunto al outro, mortos, y ei mismo yes deron terra. Al pouco, empezóu a secar el árbol y ei tá, como el resto del monte: naide quer mirar pra él.

Col conto del mozo chegaran al outro llao del monte y ás terras del ermao de Flora. Tamén n'esos eiros había xente llaboriando y axina viron salir correndo a un rapacín:

—Xa van llevar aviso á casa de que chegan viaxeiros —comentóu, respondendo coa cabeza a os saludos dos llabregos.

—¿Y nun valía máis qu'esperase a saber quén somos? —perguntóu Malio.

—Pode qu'eso xa lo saiban —respondéu, afalando el caballo.

—Pos nun creu que naide fose máis rápido que nosoutros pra chegar primeiro avisar, como nun salise de noite —apuntóu Lerca.

Como el mozo nun respondese, púxose al sou llao Darna:

—¿Usan el río pra mandar avisos? ¿Y cómo saben que los reciben? ¿Y pra mandallos de baxo pra riba? —quixo saber.

Miróula de medio llao un bocadín, antias de bisbisar, sin volver quitar a vista del camín:

—Temos un xeito usando el río, peró nun vou decirvos cómo.

Díxolo con tanto dolo que naide ye insitíu.

Empezaba a zarrar de cerzo outra vez condo chegaron á casa, unde xa taban esperándolos delante da porta el que debía ser el ermao de Flora coa familia:

—Benvidos. ¿Tredes novas de mía ermá?

Baxóuse Darna y déuye as cartas. Botóuyes un oyada por riba y volvéu mirar pra ellos:

—Eu soi Pacho.

—Eu, Darna —presentóuse y despós foi nombrando al resto da compaña. Antias de qu'empezase a esplicar el motivo de chegar allí, interrumpíula el amo:

—Xa sei del voso viaxe. Podedes pasar a noite aquí y xa mañá vos indicaremos a miyor ruta pra chegar á Balseira.

Condo saliron da cuadra unde yes mandaron prender os caballos, a casa xa nun era máis qu'úa sombra moura entre el cerzo. Deron col entrada siguindo as voces d'ús que taban falando xunto á porta, esperando por ellos pra mostraryes unde iban durmir: as muyeres na sala y os homes nun desván.

—É unde durmen os obreiros que vein condo hai muito trabayo y nun chega cos del aldea.

Taban compoñéndose un pouco pra baxar ciar condo chegóu á sala a fiya del amo:

—Supoñe que nel equipaxe tredes algo de máis vistir qu'os traxes del viaxe.

—Tremos, si —respondéuye Igulme, qu'era a que taba máis cerca.

—Pos era ben que vos vistírades un pouco curiosas que mandóu meu padre preparar mesa de gala.

—¿Pra todos? —perguntóu Calban.

—Pos si. ¿Por?

—Nun tía que molestarse tanto que ben podíamos ciar na cocía sin tanto miramento.

—Si, ho, decídello vosoutros: pra úa vez qu'hai visita —ríu a moza—: Y a mía madre máis, que dice que nun pasa naide por aquí que nun veña vender ou comprar ou buscar trabayo.

Tal como yes dixera, encontraron el comedor engalanao, a os amos vistidos de festa y a mesa con manteles y servicios que ser vía que nun eran os de todos os días. Foron acomodando a os homes a un llao y ás muyeres al outro desde os amos, sentaos nel medio cos fiyos enfrente y empezando pollos máis veyos hasta deixar a os máis novos al llao dos mozos da casa, dous chavales y a nena que fora dar el aviso á sala.

Inda taban empezando a ciar condo el amo perguntóu a Malio, que taba al sou llao por el rumbo que llevaban:

—Despós da Balseira, queremos baxar á costa pra siguir pral este.

—¿Y pode saberse el motivo de viaxe tan llargo y tanta xente?

Antias de responder, Malio buscóu el aprobación de Darna, que ya deu cúa seña disimulada, confiando na cabeza del despenseiro:

—Vamos visitar a us parentes, por dicir así, que marcharon vivir alló y xa llevamos tempo sin saber d'ellos.

—¿Parente? ¿De todos? —desconfióu.

—Máis ou menos, si —respondéu Malio, sin querer dar muitas máis esplicacióis.

—¿Y pode saberse desde unde vides?

Volvéu el viaxeiro consultar á llaria coa mirada, cuase pidindoye que respondese ella, peró, al ver que callaba, dixo al fin:

—D'un valle al outro llao d'esta serra.

—¿Del valle dos Ferreiros? —estrañóuse el home.

—¿Ou del dos Llares? —perguntóu el máis veyo dos fiyos. Como el padre lo mirase con mala cara, esplicóu—: Nin os caballos nin as trazas son de ferreiros y son catorce, que son os llares que dicen que hai n'ese valle, ou había.

—É verdá que cuntan qu'un dos llares foise del valle —añadíu el ermá.

—D'ese mismo —quixo cortar al conto Malio.

—Pos é a primeira vez que pasa xente del voso valle por acó.

—Indicáronnos este camín os ferreiros.

—Y, despós da Balseira, ¿sabedes por unde tedes que siguir?

—Baxaremos á costa y siguiremos pral este hasta pasar dúas rías máis.

—¿Por mar? —quixo saber el amo.

—Non, siguiremos por terra.

—Pos eu sempre sentira qu'os del valle dos Llares eran xente marineira —dixo a madre, que nun falara hasta entoncias.

—Pos os caballos dos Llares tein tamén búa fama —apuntóu el máis novo dos fiyos.

—Os dous tein razón. Os llares da ribeira dan bús marineiros y os de terra adentro crían caballos y véndense ben —tercióu Malio.

—Y ben caros, tamén —respondéu el amo—. Hasta os cruces d'ellos doblan el precio dos outros. Y ten razón Taso qu'os vosos ben se ve que son d'esa raza. É úa pena que nun sía brao pra que postiasen algúa das mía euguas. ¿Volveredes por acó pra entoncias?

Esta vez nun esperóu Darna que Malio ye consultase pra responder:

—Eso nun lo sabemos inda. Peró xa apalabramos outras visitas nel camín, así qu'os que las faigan ben poden chegarse aquí.

—¿Vades volver ver a mía tía? —perguntóu a nena y como ye respondesen que si, añadíu—: Pra entoncias xa hei tar eu con ella y podo mandar recao pra que suban as euguas postiarse.

—Nun corras tanto —contetóuye Lerca—: Pra dicidir eso temos primeiro que ver as euguas, nun vaya ser que nun digan ben cos nosos garañís.

—¿Sabes tú mirallas? —sorprendéuse a moza.

—Lerca é a nosa albeitre —esplicóu Malio, vendo qu'el amo da casa torcía el beizo cada vez qu'algúa das viaxeiras respondía, inda máis condo eran as súas muyeres as que lo fían.

Desafiando al padre, añadíu a fiya:

—Eu soi el heredeira da mía tía y condo vaya vivir con ella quero aprender a manexar os caballos, máis alló del que xa sei: montar y mirar por ellos. Se volveses tú, ¿enseñarásme cousas?

—Pos claro, peró iba llevarnos maís d'un día y de dous —respondéu divertida Lerca al ver a dicisión coa que fía planes sin importarye el opinión del padre, que n'aquel momento parecía querer desaparecella del mundo coa mirada.

—Faltándovos tanto viaxe por fer, nun creu que sía este ano condo veñan del voso valle postiarme as euguas —tercióu el padre, cortando a charla das dúas mozas—. ¿Y tades seguros de que vais encontrallos? En tantos anos puideron pasar muitas cousas.

Agora tocóuye responder a Brado:

—Eso vamos ver.

Condo acabaron de ciar erguéronse a muyer y a nena, invitando ás viaxeiras a salir con ellas del comedor pra deixar a os homes fer un pouco de sobremesa antias d'ir durmir. Mentras el amo falaba das propiedades súas y de súa ermá, que contaba que pasasen xuntas al fiyo del sou fiyos máis veyo, porque nun pensaba deixar qu'a nena casase y perder as terras de Flora, as muyeres subiron á sala pra poder tamén falar sin ter que pidir permiso, como parecía ser el uso n'aquella casa.

—Vou ir ver os caballos, ¿qués vir comigo? —invitóu Lerca a Sarima.

Volóu a nena mudarse pra ir con ella, na máis víu a súa madre cabeciar dándoye permiso, y nun tardaron nada en volver baxar y pasar por delante da porta del comedor, unde resonaba a voz forte del padre:

—Nun m'estraña que mía tía nun quera homes cerca que la gobernen. Xa me tardaba volver pra con ella, peró nas cartas que trouxéstedes ven a manda pra quedar alló.

As llareiras 7

—Fai un ano chegóu un barquín al Islla con un peteiro de acebreiros: dous veyos y úa patulia de mocíos, algús demasiao nenos pra ir nun viaxe de vida, peró cumplindo el que nun houbese ermaos. Axina soupemos qu'eran un de cada familia del Acebro y entoncias parecénnos poucos prá xente qu'eran; esplicaron al Conseyo del Islla que na máis eran esas as que guardaban as tradicióis del Valles y nun s'atreveran a invitar al viaxe a os vecíos que compartían llar cos osos.

—¿Osos?— interrumpíolo Darna.

—Un grupo de xente á qu'acoyeron y el motivo pol que naide volvéu al valle nas dúas últimas vidas. Contaron os que chegaron al Islla qu'el qu'empezara sento hospitalidá y favor a os que chegaran buscando un sito pra vivir, como fixeran ellos nun fía muito tempo, volvérase carga y deber qu'aquellos que se chamaban a ellos mismos osos nun iban deixaryes negar nin poñían intención de compartir. Chegaron al final del brao, condo xa taban guardadas as coyeitas y preparadas as terra pral inverno, y condo yes ofreceron axudaryes a preparar outras pra ellos acabaron fendo todo el trabayo al ver a pouca disposición que poñían. Chegara despós el inverno y axina deixaron de pedir sequera permiso pra coyer el que yes fía falta y máis del que podía corresponderyes a cambio de, según ellos, guardar el aldea de nun se sabía qué pelligros, el que foi poñer á raposa a guardar os pitos, peró tarde se apercibiron os nosos del camín que tomaran as cousas con aquellos vecíos. Vían, según dixeron, d'úas terras probes del outro llao dos montes unde a pouca comida y el mal tempo acabara con muitos dos sous, chegando ás terras del Acebro na máis un peteiro d'homes con úas poucas muyeres y úa ducia de nenos. Trían con ellos us caballos recios y algo de gao azacaniao del camín, ademáis d'un feixe de casi mordedores, cos qu'os del llar axina aprenderon a marcar as distancias, qu'os osos gustaban en azuzar en peleas sin máis sentido qu'el ver cuál aguantaba máis mordiscos sin rendirse ou morrer, qu'el fin vía a ser igual porque sempre mataban al que perdía. Y pollos casi acabaron de veryes as zunas a aquella xente condo quixeron feryes igual a os del llar. Ben sabes qu'a nosa xente nun somos pendencieiros, peró aquello xa nun quixeron consentillo y chamaron a capítulo a os que fían de xefes; d'aquella reunión sacaron en claro que se querían vivir en paz iban ter que fer por nun cedes nin medio pelo en nada que yes importase, por pouco que fose, separándose todo el que podesen d'aquella xente qu'acoyeran entre as súas paredes. Y empezaron por partir en dúas el aldea, deixándoyes as casa d'un llao a os osos pra vivir todos xuntos os del Acebro y separaos d'ellos; puxeron precio a todo conto yes dabas, descontando el que, con trabayo, acordaran que merecían polla súa proteción, y mantuvéronlos apartaos das súas costumbres y celebracióis. Mal que ben, volveron fer a vida como antias que chegaran os osos.

Callóu un bocadín el Mandao, dando us pasos al llargo da parede pra escorrer el relente que ye axelaba el corpo. Volvéu parar delante de Darna y siguíu:

—El acordo foi manténdose, peró, nos últimos tempos, a situación foi féndose cada punto máis ruía de llevar pra os del Acebro. El llar perde fruxe, en xente y en ánimo, como un árbol al qu'afoga el hedra. A proteció dos osos nun yes deixa moverse al sou aire y son muitas as mozas que, de grado ou por forza, acaban nas casas dos vecíos y poucas poden siguir as costumbres del llar. Tamén a os mozos queren tentallos coa vida que llevan, querendo obligallos desde pequenos a peliar coas súas artes, esqueicendo as nosas. Todo esto vei minando a os nosos, cansao xa de resistir os abusos, y por eso dicidiron erguer outra vez as pedras del llar. Botáronse al mar porque por terra nun daban atopado xeito de salir sin que los estorbasen.

—Y, entoncias, ¿a qué vamos nosoutros?

—Axudaryes a volver. Mandaron aquel viaxe primeiro como señal de socorro que tíamos que fervos chegar al valle, seguros de que, condo os osos se percatasen de que faltaba xente del llar, iban controlar inda máis a os que quedaban.

—¿Y qué podemos fer estos poucos qu'os del llar nun podan fer solos?

—Daryes ún disculpa pra xuntarse y úa distración pra que podan irse por unde pensan: hai barcos en camín pra recoyellos, peró necesitan us días pra embarcar y ese tempo vamos daryo nosoutros, ademáis del invitación pra que volvan al valle.

—¿Y a condo ibas esperar a cuntarmo?

—A condo vise el momento. Todo esto sabíalo Lacui antias da primeira reunión del Conseyo y ella dicidíu que fora eu quen lo cuntara a os viaxeiros condo miyor me parecese. Agora tócache a ti ver cóndo y cómo yo cuntas al resto, se qués que lo saiban.

—Dime as razóis que tuvestedes tú y Lacui pra nun contaryo al Conseyo nin a os viaxeiros antias de salir del valle, a ver se sei porqué siguir callándolo ou non.

A porta da casa deixóu escapar úa lluz y viron asomar dous corpos nel vano, trendo un candil con ellos pr'hacia a corte xunto a que taban falando. Axina distinguiron a Lerca y Nesdar que vían falando alto pra que soubesen que chegaban y nun interrumpir úa conversación qu'igual imaxinaban d'outro asunto del que tía.

Como Darna nun fixese por daryes sequera pe pra saludar, quedándose d'espaldas a ellos, esperóu Brado qu'entrasen na cuadra pra separarse da parede y botar a andar pral outra punda da corrada, a unde nun chegaba máis claridá qu'a da noite. Nun tuvo a llaria que repetir a pregunta y condo ye parecéu que xa naide máis iba sentillo, respondéu:

—Pensamos que conto menos soubésedes, máis iba chocarvos a situación na que viven y menos iba darvos que disimular as intencióis últimas del viaxe. Tú misma dixiche que non todos son capaces de callar muito tempo nin el que saben nin el que pensan. Y tampouco é que perguntásedes muito qué vamos fer condo cheguemos.

—Sin conocer a situación na que tán, pouco íbamos poder planiar nada. Peró, sabendo el que sabes, igual algo si podemos llevar pensado, ¿nun che parece?

—Pra eso cho tou cuntando. Peró, igual qu'esperéi hasta hoi pr'avisaste, ben podemos esperar a mañá a dicidir qué y cómo yo dicimos al resto y pensamos qué fer. Xa é abondo tarde y ei van de volta tamén os que foron ver os caballos.

—Tamén teis razón. Y xa abondas cábalas feirán porque salimos falar fora.

Al chegar á porta, Lerca y Nesdar pararon mirar se los vían, erguendo el candil pr'allumar alredor y esperaron por ellos pra entrar. Inda encontraron a dalgún coyendo el equipaxe pra ir durmir y a Cora y a un mozo esperando por ellos pra indicaryes únde tían sito preparao pra deitarse.

Subiron sin falar al piso alto da casa y allí indicáronyes varias portas, úas abertas y outras zarradas, según quedase ou non sito. Foron buscando cada ún acomodo, procurando nun despertar a os que xa durmían y xa iba deitarse a llaira condo ye chistóu Tana desde el xargón d'al llao del sou:

—¿Contóuche cómo sabe novas del Acebro y nun lo dixo antias?

—Contóu —foi a resposta queda de Darna.

Al outro llao d'ella, Lerca, inda preparándose pra deitarse, arrimóuse a ellas:

—¿De qué novas falades?

Sentóuse Darna y tiróu por Lerca pra que tamén se sentase, xuntando as cabezas pra nun despertar al resto:

—El Mandao conoce un pouco a situación na que tá el llar del Acebro y dicidira con Lacui esperar un momento bon pra cuntárnoslo. Nun é nada que cambie os planes que temos, peró xa mañá falaremos del asunto que agora é hora de durmir.

Tamén noutro cuarto había quen velaba esperando pollos qu'andaban por fora, procurando que quedase sito desocupao xunto a él:

—¿Qué tía que tratar a llaria contigo, se pode saberse, pra sacarte fora d'ese xeito?

Antias que respondese Brado, dixo Nesdar:

—Ois, Malio, igual eso é muito perguntar —bisbisóu, ríndose.

—Xa digo que se pode saberse. Que algo gordo debía ser pr'afalallo como fixo Darna, con lo suavía qu'acostumbra a ser.

—Parece que faléi de máis col ama da casa —respondéu Brado, deixando que pensasen el que quixesen pra nun dar esplicacióis que xa nun ye correspondían.

—Pos nun sei que pudiche dicirye a esa muyer pra que se molestase tanto —insistíu por ver se ye daba algúa pista del que pasaba.

Miróu Nesdar al Mandao, esperando a ver se contestaba y qué cara ye poñía al sabicheiro.

—Xa me riñiron úa vez por falar de máis, así que, se quer, ha contárvoslo ella condo ye pareza.

—Por lo menos xa sabemos que nun son asuntos particulares vosos —apuntóu Nesdar, volvendo a rirse quedín.

Erguéuse na cama Malio pra mirar de frente al mozo, que siguía ríndose:

—Tás esqueicendo de quén falas, neno, y eso nun dice nada bon de ti —reprendéulo.

—Nun será tan grave se naide anda cuntándolo por ei —tercióu Brado—. Vamos durmir qu'axina vei haber qu'erquerse pr'aproveitar el día.

—¿Enterástisvos, a lo menos, de se queda muito camín hasta a Balseira?

—Dous días y xa temos únde pasar a noite de mañá. Veña, a durmir. —Soplóu a llapa del candil que tía máis cerca deixando el cuarto envolto na lluz gris da llúa xelada.