domingo, 7 de febrero de 2021

As llareiras 3


Según saliron da taberna, desatóu el molieiro el macho cargao cos sacos da farina que tía amarráo a úa das ferraduras postas pra eso na parede y botóu a andar torcenco por entre as casas monte arriba. Quedáronse paraos Malio y Deurdo, mirando pral paisano sin saber se seguillo, esperando que yes dixese algo:

¿Vides ou quedades ei? A mía casa tá nel pico d'este camín.

Arrancaron detrás a bon paso pra coyello y, condo chegaon a súa altura, dixo Malio:

Penséi que vivirías máis cerca del molín.

Miróulo el paisano con media risa na cara:

Nun soi molieiro. Condo chegastis taba acabando a mía quenda pra moler y quixen aforrar un paseo, indo llevar a farina y volvendo por vosoutros.

Siguiron el camín, subindo entre paredes de pedra, despós de deixar detrás el peteiro de casas al pe del río. Coa claridá da noite de xelada, inda sin llúa, viron un edificio llargo unde el camín chegaba al chao y el mulo, que subira a costa con paso llargo sin esperar pol amo, paróuse delante dúa porta doble allumada por un candil.

Inda nun chegaran os homes xunto al macho condo s'abríu a porta y salíu escontra d'ellos un paisano coas mismas feituras qu'el que tomaran por molieiro. Paróuse el tipo sin chegan xunto a ellos, poñendo as maos nos cadriles. Sin abrir a boca, sacóu el del molín úa garrafa del saco que llevaba ás costas y deuya al outro al pasar al llao.

Axudáronye a descargar os sacos y foise el mulo pral sou pesebre sin esperar por naide, na máis quitarye el apareyo.

Vide por acó.

Chegaron á llareira unde el outro paisano remexía un pote mouro como el carbón:

Este é meu ermao.

Búas noites, Somos Deurdo y Malio, del Valle...

Xa sei —cortóu el esplicación: —¿Vides ciaos?

Vimos —respondéu Deurdo, entendéndose ben con poucas palabras.

¿Peró un vasín inda tomaredes? —invitóu el del molín, deixando a pucha núa punta na parede y sacando ús cachos del conqueiro.

Sentaivos —dixo el ermao, apuntando pral escano con mesa frente al llar.

Fixeron el que yes dicían os hóspedes, mentras os ermaos preparaban a mesa pra ciar y yes servían a ellos un vino pra entreter el espera hasta qu'acabasen. Pouco tardaron en despachar el caldo y erguerse el de casa pra estragayas os pratos nun bañal, sacando el outro d'úa lacena da parede un pedazo de queixo del que foi cortando podas pra os dous:

¿Gustades? —ofrecéu antias de volver guardallo.

Non, gracias.

¿Y un caldiador pra ir durmir? —perguntóu, sacando outra garrafa da lacena.

Apurríuye Malio el sou cacho, sin importarye qué fose el dito caldiador, contento d'acertar tan ben col hospedeiro. Repartiron pra todos el llicor y sentáronse saboriallo sin presa:

¿Y pos? ¿Qué millagro vos lleva de pellegrinaxe fora del voso valle ou qué peste vos votar d'él?

Peste ningúa. Vamos buscar únde aposentóu el llar del Acebro, que marchóu del valle fai tempo y llevan sin dar señas de vida xa muitos anos.

Pousóu el ermao da casa el conco del que taba bebendo, secóu a boca coa mao y botóuse pr'alante na silla:

É verdá que fai tempo que nun pasan coyer el barco pral islla. Ben penséi qu'era porque cambiaran de ruta pra embarcar.

Miraron todos pral que falara, a primeira vez desque chegaran que ye sintían máis dúa palabra, y cabecióu el ermao, dándoye a razón:

Éramos pequenos condo pasaron por aquí el última vez. Fora úa festa nel aldea chegar tanta xente nova. Peró nun era por este tempo. Chegaran máis pral brao; úa tarde de sol na qu'a xente taba trabayando el herba seca y nun tuveron dolo ningún en axudar a fer os varales. Condo acabaron el llabor, amañárase búa festa. Acórdome ben del que disfrutáramos a quella noite: ciáramos todos xuntos nel prao d'ei embaxo y hasta a os pequenos tuvéramos hasta que quixemos brincando y enredando cos mozos. ¡Amañárase úa verbena!

A festa síguese fendo, peró nunca como aquella —rematóu el ermao.

Apuraron el vaso os da casa y fixeron igual os de fora:

Vamos mostrarvos únde podedes durmir. Nun é gran cousa, peró, miyor que nel tarrén á xelada, taredes.

Acompañáronlos hasta a sala, despós d'indicaryes únde taba el escusado, por se tían algún urxencia de noite; allí tían postos ús sargóis y úas sillas pra deixar a roupa.

Se vos molesta a claridá, zarrade as contras. Hasta mañá.

Pollas ventás que daban al aldea víanse as casas case como de día y axina repraron que núa d'ellas había muita lluz y señas de xuntoiro de xente:

Pos si que parece qu'aquí sempre tein gana de festa —dixo Deurdo, zarrando as contras da ventá unde s'asomara.

Boh, igual tan espartexando. Vamos deitarnos, qu'eu xa tuven festa abonda por hoi.

domingo, 17 de enero de 2021

As llareiras 2.

 

Fíase noite condo chegaron al aveiro del paso, peró inda yes deu tempo a botar un oyada última al valle. Volvéronse varios mirar cómo el cerzo da xelada iba cubrindo el río, subindo desde el mar alló embraxo, xa sin verse entre as ondas de nubes baxas qu'engataban úas por riba d'outras, prendendo nos árboles da ribeira y estendéndose como cobertores pollas veigas.

Mentras acomodaban os caballos na corte del aveiro, zarróu a noite y os viaxeiros aballáronse a entrar na casa, buscando el calor del fougo vivo qu'escorrentase el relente que xa cayía sin dolo. Recibíronlos cun vino calente que consolóu a os máis friolentos y fexo apigarzar á mayoría, esqueicenzo a fame que podían ter por mor del cansacio:

Chegaba Lerca da cuadra de despachar ás caballerías, mirando que nun tuvesen dolo ningún, condo víu úa sombra moura na veira del camín:

¿Qué fais ei? —perguntóu, reconocendo a Darna.

Outiando a noite. Mañá deixamos el valle y pouco sabemos del que nos espera nel resto del camín. —Deu un papao al vino, xa templao. —Nin cómo vamos amañarnos pra fer el viaxe.

Miróu Lerca os montes da serra que tían detrás y volvéu as costas al camín, tirando pra dentro del aveiro:

Pos paso a paso iremos véndolo. De pouco sirve esmolerse pol que nun se conoce. Ven pra dentro que nun creu que che faiga mui ben tar la frío y axina haberá que ciar pra descansar algo, se queremos madrugar mañá.

Erguéu os oyos Darna á noite clara coas estrellas brillando como alfileres y sin rastro de llúa por nayundes:

Mañá vamos ter bon tempo.

Sempre que nun encontremos cristal. —Aguantóu a porta Lenca pra que pasase a llaria con ella. —Peró é verdá que tendremos sol, inda que brille máis que calente; sempre é miyor qu'el augua.

Axina yes despacharon a cía y nun quedóu naide remoloniando, resndidos todos polla cabalgada y sabendo que nun fora máis qu'a primeira de muitas. Nun pasara muito tempo condo nel aveiro nun se sintían máis qu'os ruidos propios da noite calma y xente durmindo.

Inda nun ameicera de todo condo xa el grupo taba erguido y aviándose pra marchar. Al son d'ellos erguéranse tamén os da casa prepararyes el almorzo, mentras os viaxeiros usaban ás canadas d'augua que yes deixaran de noite xunto al fougo pra que nun tuvese mui xelada pra llavarse un pouco, como os gatos: quitar as llegañas y pouco máis.

Despós d'almorzar algo de caldo cun corteyo, saliron os máis novos apareyas as caballerías, deixando a os veyos acabar d'espurrirse y esconsonar entre ayes, toses y outros ruidos mal disimulaos. Condo deron salido, xa taban esperándolos delante da porta cos caballos pollos ramales:

Vamos ir andando un cacho pra nun entesar de frío nosoutros y que vayan calecendo as bestas —anuncióu Lacui, abrindo a marcha.

Con máis ou menos agayo, foi cada un botando a andar coa caballería pol ramal, mirando únde poñía os pes pra nun patinar nel mofo xelao nin na capa de xelo qu'habia na peña unde se xuntaba algo d'augua. Conforme avanzaba el día y el sol empezaba a calentar el aire frío da sera, xente y caballos iban calecendo y al chegar al pico del paso montaron todos, fiándose dos caballos prá baxada.

Mediaba a mañá condo pararon núa soleira chá unde encontraron úa fonte y algo d'herba pra descansar un pedazo. Mentras as caballerías pacían ceibes, a xente repartíu pan, queixos y algúa fruta seca con qu'entreter a fame.

Adelantáronse un pouco Tana, Lerca y Darna cos mapas del viaxe, mirando a ver el rumbo que coyían na baxada. Según as notas que trían, avanzando a bon paso chegarían á noitía a outro aveiro, xa na cabeza del valle que s'abría por baxo del monte unde taban.

Xa mañá haberá qu'ir perguntando pra que nos indiquen únde tá el paso al valle siguinte. Agora temos que siguir el camín hasta un ramal que lleva al fondo d'este valle. Por ei embaxo ten qu'haber un aldea case nel mismo río.

Pos desde aquí nun se ve nin el río... —Outióu Lerca.

Según del mapa, hai que ganar a siguinte volta del camín pra empezar a ver el valle.

Pos será ben botar a andar se nun queremos que nos coya a noite nel monte. —Guardóu el mapa Darna y fui coyer a Merba.

Nun tardaron muito en encontrar el ramal que dixera Tana, deixando el camún que siguía rodiando a serra hasta salir a os altos de sut, y xa antias de chegar a él empezaron a ver eiros y algún gao pacendo nel monte raso que tían de frente. El camín que siguían era avesío por acio das altas fayas que medraban naquella altura del monte y que nun yes deixaban ver el valle al que querían chegar.

Llevóuyes un bon pedazo salir outra vez á lluz del día y ter úa panorámica del camín que yes faltaba pra chegar aveiro; podían sentir as salanceiras da parte alta del río y axina alcanzaron a ver el fumo das ferreirías qu'aproveitaban a forza del augua pra mazar el ferro. Siguiron baxando al valle, cruzando agora carbayeiras, y nun foi hasta que saliron d'ellas y chegaron á veira del río, despós de pasara úa chapacuña, que viron a primera casa. Según iban arrimándose á casa, foron vendo outras al pe d'ella t a llargo del río.

Nun se vía a naide por fora, máis qu'a un mulo de bon tamaño ammarrao xunto al pousadorio del molín emporondao nel calce, pol que supuxeron que daquén había molendo. Baxóuse Malio y foi asomarse á porta, que col ruido del augua y as molas nun era fácil qu'el molieiro los sentise chegar:

Búas tardes —saludóu, féndose ougir por riba del bacotexo.

Deu un respingo el molieiro, entretido nel llabor das molas:

Búas. ¿Quer algo?

Somos viaxeiros de paso que necesitamos aveiro pra pasar a noite.

Pasóu al pe de Malio el paisano, camín da pirta, botar un oyada a os viaxeiros qu'anunciaba aquel homer, paraos nel ramal del camín que subía al molín.

Sigan el outro camín hasta el final de banzao, que por ei haberá xente.

Muitas gracias y que teña búa faena.

Volvéu montar Malio y coyeron el camín que yes indicara el paisano, siguindo a parede del banzao que recoyía el augua que salía del molín. Al paso das caballerías as pucas herbas que medraban n'aquel tarren avesío escachaban coa xelada que ningún sol chegaba a quitar en todo el inverno. Os mismos viaxeiros encoyéronse debaxo dos gabáis pol humedá que rezumaban a pedra, el camín y hasta el aire naquel caleyón.

Sempre t'acordas á noitía de vir que ch'afile. —Sentiron rosmar un pouco máis pr'alante por riba del ruido que fía el augua del banzao al cayer pol cal que movía a pedra.

Al pouco chegaron a un caseto aberto unde dous paisanos falaban, mentras ún afilaba el que parecía un rozón núa pedra grande como a mola d'un molín:

¿Qué qués? ¿Que veña a primeira hora pra que nun empece el llabor hasta media mañá?

Búas tardes —saludóu Malio—. Buscamos sito pra pasar a noite.

Miráronlos os paisanos antias de que respondese el afilador:

Sigan un pouco máis pr'alante pra dar coa taberna y ei yes dirán.

Así fixeron y encontraron a tarberna á volta d'un batán y el que debía ser el mazo da ferreiría, inda trabayando; el fumo del carbón envolvendo a chiminía como un sudario que na máis el aire da cayida del augua movía un pouco por baxo da xelada qu'empezaba a cayer. Entrábase a un cuarto amplio cúa barra de carbayo pulido frente á porta y úa cocía aberta con forno al fondo, que daba calor y algo de fumo al sito. Dúas muyeres caciplaban núa mesa y un rapaz atendía na barra, unde nun ye daban muito llabor dous paisanos con un conco de vino mouro cada un.

Esta ver fora Darna a que desmontara a primeira, deixando al resto fora, inda a caballo:

Búas tardes.

Búas. —Salíu al sou encontro úa das muyeres, secando as maos nel mandil—. ¿Qué se y'ofrece?

Buscamos aveiro prá noite. Somos catorce.

Torcéu a cabeza a muyer, mirándola como un páxaro, primeiro cun oyo y despós col outro:

Sodes abondos. Peró mala conta que nun vos encontremos acomodo. —Asomóuse á porta botar un oyada a os de fora pra chamar despós: —Neno, vei con ellos indicaryes únde tá a corte pra guardar os caballos. ¡Y nun mandes toda a tarde nel camín!

Al volver á taberna de acomodar os caballos prá noite, encontraron disposto sito y comida nus tableiros qu'ocupaban el ancho del local al pe da cocía. Foron sentándose os viaxeiros nos bancos alredor da mesa improvisada, seguidos con atención polla concurrencia qu'axina se xuntara pra ver a novedá da visita. Condo tuveron todos sentaos, erguéuse Darna, coyendo úa conca con vino:

Búas. Somos viaxeiros del valle dos Llares y agradecémosvos que nos acoyáis esta noite entre vosoutros.

Adelantóuse un paisano tamén cúa conca na mao:

Benvidos a Ferreiros. Comede y calentaivos; xa despós buscaremos unde acomodarvos pra durmir, qu'aquí pousada pra tantos nun hai, peró mala conta que nun haxa sito pra todos entre todas as casas.

Así fixeron y ciaron en paz mentras os del sito iban y vían con recaos de preparar camas pra os viaxeiros. Condo a patrona da taberna puxo na mesa queixo, dulce y noces, arrimóuse a ellos el que falara primeiro:

Xa vos encontramos unde durmir, inda que pode qu'algo apateiraos, qu'as casas aquí nun son mui grandes. Peró, digo eu, que nun vos importará muito con tal de nun tar á xelada. —Quixo rir a súa gracia.

Cun alpende zarrao y algo d'herba seca ben nos amañamos —agradecéu el intención Darna.

Eso tá ben prál gao. Á xente sabemos tratalla algo miyor —tercióu el ama: —Aquçi mismo podedes quedar tres ou cuatro, xa mandéi al neno baxar os sargóis das feiras.

El resto —siguíu el home: —ide xuntándovos de dous en dous condo acabedes pra repartirvos pollas casas.

Nun tardaron muito en dar por acabaos os postres y el primeiro en erguerse foi Malio, que xa fía un pedazo atisbara al molieiro entre a xente y chisgáraye un oyo, al qu'el outro respondera asentindo coa cabeza, seña de que s'entendías sin falta de falar. Da que salía escontra él, del rastriador petóuye al vecín de banco pra que fose con él. Así foron salindo todos hasta que na máis quedaron na taberna el Mandao, Darna, Lerca y Calban, a que llevaba os cuartos.

¿Vosoutros quedáis aquí? —perguntóu un pouco estrañada el ama al ver un home entre as muyeres.

Temos cousas que tratar, así que miyor sí —respondéu Darna.

Se non vos pinta mal, vou decirvos úa cousía —empezóu a muyer: —Condo vos vayades mañá, nun querades pagar a os vecíos polla pousada. Eu vou cobrarvos a cía y naide máis vei coyervos un peso por pasar a noite. Pode hasta pareceryes mal que querades pagar.

Miráronse os viaxeiros, pensando xa el xeito bon d'agradeceryes el acoyida. Como se soupese el que taban pensandos, siguíu el ama:

Se queredes daryes as gracias, ben podedes deixar algúa cousía, comprar algún cuitello ou navaya das que fain. Aquí son máis de tratos que de cuartos. Ei tedes os sargóis, podedes tirallos ei xunto al llar y xa mañá falamos. Búas noites.

Fóronse a muyer y el neno, deixándolos al sou aire pra prepararse pra durmir. Inda pasaron un bon pedazo fendo cábalas de cómo axustar el quedar ben col que podían necesitar pral resto del viaxe.

Ben sei que os que tan parando nas casas van ver axima qué pode interesaryes a os sous hospedeiros. Mañá falamos y col que nos digan, acordamos qué fer.

martes, 1 de diciembre de 2020

As Llareiras 1.

 

Erguéuse a máis veya con un aire que nun s'esperaba que tuvese n'aquel corpo froxo. Estiróu el espiazo, volvendo á llargura que tía de nova; así espurrida pasaba case úa cuarta ás que tía alredor. Alzóu úa mao firme, un pedacín antias engurruñada y temblúa.

Callóu el monte al retumbar a súa voz como xa s'esqueicera que podía sonar a súa gorxa:

Temos que buscalla. —As outras doce muyeres baxaron os oyos al tarrén, sin atreverse a replicar. —Sin os catorce llares nun vamos fer nada, xa lo sabemos. Y llevamos case úa vida esperando por ella. Seis vidas fai que deixaron el valle, peró nunca faltaran a ningún viaxe. Sabemos que condo veron al último deixaran a terra revolta: desaparecía xente y naide quería irse llonxe nin usar ás casas que quedaran balleiras. Peró taban llonxe y nun determinamos acompañallos de volta por se fía falta a nosa axuda. Nun sabemos se chegaron nin qué encontraron, peró siguimos esperando hasta qu'os emigraos pediron razóis pra nun mandar el viaxe da vida que xa acabóu y nin así acabamos d'ìr buscar el llar perdido. ¿Qué esperamos agora? ¿Que tamén sían ellos os que veñan buscalla?

Quebróuseye a voz nun suspiro y cayéu desmadexada nel senteiro de pedra cuberto de yedra, os oyos como ascuas na cara esblancuxada.

Inda pasóu un pedazo antias d'erguerse úa das máis novas:

Eu nun tuven nel encontro da vida pasada y sei el que pasóu pollas memorias da mía villa. Peró sei que, neste tempo, naide quixo ir buscallos... Abandonámoslos. A ellos y a os emigraos. Agora chaman perguntado porqué nun siguen os viaxes. ¿Vamos fer como se nun los sentísemos? Nas memorias tá escrito únde viven, ou vivían, y cómo chegar. Temos que dicidir quén vei y feyo xa.

¡El reprís da mocedá! —sintíuse bisbisar.

Aquel comentario parecéu revivir á veya:

Pra calma de veyos xa tuvemos vida y media —respondéu sin erguerse: —Dispón tú misma el qu'hai que fer, que nosoutras obedecemos —díxoye á nova, poñéndose dereta pra despidir a reunión, pousando a corona de foyas que llevara na cabeza nel fougo que había nel medio del redondel que formaban os senteiros de pedra.

Despós d'ella, foron botando al fougo todas as outras a súa corona, todas de foyas distintas; esperaron un bocadín a qu'as llapas consumisen as canas con que taban feitas antias de botar cada úa un puñao de terra pr'apagar el fougo y seguiron a senda que llevaba fora del monte. As yedras aplastadas dos senteiros xa empezaban a erguerse con rumor de foyas y canías. Na máis as d'ún siguían calladas debaxo del escaso peso de dúas coronas, úa que na máis era xa un texido de carrochos secos y otra de foyas aceradas d'acebro.

Como llevadas por espíritus, as palabras del encontro axina tuveron en todas as conversacióis y, al pouco, peteiros de xente iban arrimándose á plaza, esperando que daquén comunicase a decisión del Conseyo dos Llares. Tían el tempo de doce llúas pra preparar el viaxe dos cento ochenta y dous emigraos, cento noventa y seis tían que ser de tar xente d'os catorce llares, y esta vez el mandao del islla trouxera el encargo de buscar el que fía el númaro catorce pra llevar el grupo entero. Peró era decisión das Llareiras se iban buscallo ou deixaban que fosen os emigraos quen lo buscasen.

Trece días pasaran xa desque chegara el barco al porto del última llareira: un de viaxe río pra riba de llareira a llareira y outro máis condo chegaron á primeira, esperando pol llar que faltaba, inda que sabían que nun iba chegar naide. Xuntáronse as comitivas que representaban a cada llar prá primeira das trece reunióis que iban ter y, despós dos saludos y presentacióis oficiales, tomóu a palabra el Mandao del Islla. Nun foi a súa intervención el consabido chorro de gracias y contos da vida nel Islla:

... ¿De qué vale siguir fendo estos viaxes, que vaya xente a outra terra cruzando el mar, pra que nun se perdan as reices del pueblo y os que tan nel Islla nun esqueizan os ermaos de terra, nin os de terra a os del Islla, se nun sodes capaces de buscar a outros ermaos que tamén se foron llonxe, inda que nun cruzasen el mar? El llar del Acebro enfougóu noutro llugar, llonxe d'este valle nel que nacera, por deixarvos sito ás llareiras que taban medrando máis y necesitaban máis terreno y vosoutros fostes tan agradecidos qu'inda nun vos molestastis en buscallos al ver que nun chegaban al último Viaxe. El Conseyo del Islla decidío que nun iba recibir máis Viaxes se nun iban os cento noventa y seis, catorce de cada llar. Y se nun vais buscallo vosoutros, iremos nosoutros, os emigraos, buscar a os nosos ermaos, esos qu'abandonastis. Porque se nun respetáis os llazos nos Llares da terra, ¿de qué vale respetallos col del mar?

Sentíronse voces replicando que foran ellos os que nun acudiran. Outras falando de viaxes llargos y sin rumbo seguro. Inda outras de llazos á terra, al valle, qu'era unde tían que tar os Llares que participasen nel Viaxe, y qu'irse del valle fora renunciar al Ermandá dos Llares.

Catorce Llares fostes sempre, desque se guarda memoria, y os catorce mandaron xente al Islla. Nunca se falóu de Valle nin de únde vivían os qu'iban. Tampouco importóu nunca subir á llareira primeira pra estos encontros y sempre s'avisóu a os Llares pra que vesen. Fai cinco vidas a Llareira del Salgueiro quedóu arrasada pol río y trasladárase el Llar monte arriba y hasta alló foron chamallos pra que parcipasen nel Viaxe. El Llar del Acebro foise costa arriba y naide intentóu buscallos pr'avisallos del Viaxe. Al último que veron, fora casualidá que chegaran, porque calcularan ellos cóndo tía que ser, y naide s'esmoléu en avisar sequera se chegaron ou quedaran pol camín. ¿Ou nun foi así? —naide falóu, así que siguíu el Mandao: —Xuntai el Conseyo y que dicida. Se nun vais buscalla, vámonos. Volvemos á Llareira da Xungueira y buscarémoslos nosoutros. Espero a vosa resposta.

Nunca un mandao del Islla fora tan duro pedindo compromisos al Conseyo nin amenazando con romper os llazos cos Llares da terra, peró todos sabían que tía razón nas súas acusacióis. Muitas discusióis houbera naquel tempo desd'el último viaxe al que veran os del Llar del Acebro, peró nun se chegara a nayundes y todo quedara en esmolerse, sin que naide fixese por encontrallo y manter os llazos, inda que muitos pensasen qu'eso era el qu'había que fer. Peró fora pasando el tempo sin que naide tomase a dicisión, solos ou col Conseyo.

Úa vez qu'el Conseyo dos Llares tomóu a dicisión d'ir buscar á Llareira del Acebro y comunicóuyo ás delegacióis dos Llares, xa nun había máis voltas que darye, inda que fose con dúas vidas d'atraso. Antias da seguente llúa nova tía que tar disposto el viaxe pra buscar a Llareira y pra eso había qu'escoyer á xente qu'iba ir, preparar provisióis y equipos pral viaxe y, sobre todo, buscar toda el información que tuvesen sobre el sito unde taba asentao el Llar.

Darna, a llaria que dera el último puxón al Conseyo, puxera a andar á xente, repartindo os llabores d'organizar a Búsqueda, como xa ye chamaban al viaxe pra encontrar a Llareira del Acebro. Nun quería que fose un grupo mui grande, peró necesitaban xente con salú y saberes de muitos tipos, cousas que nun se daban sempre xuntos.

Iban siguir a ruta qu'usaran os últimos que veran, hasta unde podesen, porque, como víu na máis consultar os archivos das reunióis del Viaxe aquel, nun taba mui detallada; na máis eran comentarios de cousas chocantes ou das que yes pasaran nel camín: ún chorro, un aldea con outros usos, un paso pelligroso... Sabían por outras informacióis qu'eran terras case sin xente y, se tan llonxe tuveran qu'ir pra encontrar unde vivir, nun debían ser mui búas nin axudar muito al que tuvese de depender d'ellas. Y tían que cruzar montes y ríos pra chegar á Llareira.

Sendo positiva, Darna quería pensar qu'igual foran tan al Este porque quixeran encontrar un sito sequera parecido al Valle del que s'iban. Peró nun podía fiarse d'un idea tan simple, sabendo qu'el Llar viaxaba con nenos y veyos, xente que nacía y xente que morría, y tían que siguir viaxando. Nesas condicióis cualquer sito axeitao podía ser bon pra aposentar y seguro qu'algún había entre el Valle das Llareiras y el del Acebro.

Nun iba saber porqué chegaran tan llonxe hasta que recorrese el mismo camín qu'ellos recorreran buscando unde asentarse, inda que fose siguindo a ruta dos últimos emigraos y non el pellegrinaxe del Llar.

A Búsqueda iba ser algo máis que viaxar hasta a Llareira del Acebro pra invitallos a participar nel Viaxe d'esa vida. Iba buscar tamén motivos qu'esplicasen as ausencias y el silencio das últimas vidas, que tal parecía qu'el Llar quixera esqueicer a os ermaos, inda que tampouco estos fixeran miga por relacionarse col outro.

El edificio unde taban os archivos dos Llares era úa casúa de pedra y pizarra unde cada llar tía úa sala enorme chía de documentos clasificaos por anos y guardao con todo el cuidao, a salvo de queimas, humedades y bichos, por un equipo de xente capaz de moverse entre aquellos caxóis coa seguridá del toupo na toupieira. Había, ademáis, úa sala especial unde se guardaban os rexistros de todas as reunióis de cada ún dos viaxes, desde el primeiro d'un peteiro de xente con ganas de ver mundo qu'encontróu por casualidá un sito unde vivir d'outro xeito y volveron buscar a outros con ganas de cambio pra que fosen con ellos ocupar aquella islla sin xente.

A maciza porta de carbayo forrada con planchas de ferro abríase a un pasiyo pegao á fachada, pintada por dentro con un mapa enorme del Valle das Llareiras y catorce portas na parede de dentro. A primeira das porta era a del Llar da Xungueira y el última, a del fondo del llargo corredor, era a del Texo, na que taba el archivo, el claro da Llareira primeira y a sede del Conseyo dos Llares. Entre úa y el outra, siguindo el mapa da parede, abríanse as portas del resto dos llares según s'encontraban nel valle al remontar el río. A sétima era a del Llar del Acebro, unde taba antias de deixar el sito pra que puidesen medrar máis as llareiras del Castaño y del Salgueiro.

Abríuse a porta sin fer miga de ruido, deixando paso a úas sala chía de filas de estantes entre as qu'asomóu al punto un home:

Acompáñeme aquí. Ei tan os mapas máis detallaos que vei encontrar da ruta hasta a llareira del Acebro y aquí ten as copias. Peró nun van valir de muito: son demasiao simples, apuntes das delegacióis que foron vindo. Vei ter qu'ir al rexistro das Reunióis buscar detalles que cuntasen. Aquí nun hai máis que llistas de nomes y familias.

Salíu Darna coas copias camín da sala das Reunióis qu'ocupaba todo el segundo piso y unde xa la esperaba el encargao coas copias dos relatos que falaban del Llar del Acebro desque deixaran el Valle. Úa vez decidido fer el viaxe, a maquinaria del conseyo puxérase a furrular y nel mismo día Darna tía a súa disposición xente y documentos pra preparar a búsqueda.

Nun ben salira da Casúa da Memoria camín da casa qu'ocupaba col resto da delegración del sou Llar pra poñerse a estudiar os documentos y xuntar todos contos detayes puidese sacar d'ellos pral viaxe, condo ye cortóu el paso el Mandao, interesándose pol llabor que y'encomendaran.

Queremos salir coa llúa nova y nun sabemos inda nada da ruta que temos que fer. Aquí llevo copias de toda el información qu'hai del viaxe del Llar pra preparar el miyor que poda un mapa das terras que vamos ter que cruzar. Condo acabe presentaréilo na reunión. Con permiso...

A llaria esquivóu al home y botóu a andar pr'hacia casa:

Conozo os mapas y dibuxo abondo ben. —Viróuse Darna pra mirallo de frente, esperando que s'esplicase. —Y penso pedir plaza nel viaxe, así qu'igual é búa idea que vaya aféndome á ruta desde el principio.

Se ten interés en ir, naide ye vei quitar, peró será un máis y, como tal, pode empezar por axudar a fer a ruta. Veña comigo. —Nun iba discutir con él se ye parecía ben ou non que quixese ir y, sendo quen era, se quería ir, iba ir. Ademáis, ben iba virye cualquer axuda, inda que case prefería un axudante col que tuvese confianza pra repartir el llabor.

Chegaron á casa del Carbayo, unde xa había úa sala preparada pral trabayo: úa mesa llarga con material pra escribir y úa pizarra grande ocupando el mitá d'úa parede y el outra mitá cuberta de soportes pra colgar planos, as copias que tría Darna. A súa axundanta esperábala, acabando de colocar as cousas como máis cómodo ye parecía qu'iban tellas pra trabayar, y quedóuse mirando pral home que vía coa llaria. Pollos avíos soubo que era el Mandao, peró inda esperóu el saludo formal pra falar.

Este é.... —Darna miróu al home, acordándose nese momento de que nun sabía cómo se chamaba.

Brado.

El Mandao del Islla. Axudaranos a fer os mapas y vei vir na Búsqueda. Ésta é Ricana, a mía axudanta —y sin máis presentacióis, siguíu: —Estas son as copias de todos os documentos qu'hai sobre a ruta del Acebro. Hai algún mapa, peró mui incompleto. Inda así, pode servirnos de guía pra ir enchéndolo cos datos qu'encontremos.

Entre os tres estenderon, primeiro nel pico da mesa y despós nos soportes, pra tellos á vista, os cinco mapas que vían entre os documentos. Condo el Encargao da Sala del Acebro dixera que nun eran mui detallaos, fora mui otimista. Os cinco eran versióis máis ou menos grandes del mismo y a ruta que dibuxaba cruzaba seis ríos y dous pasos de montaña, baxaba á costa tres veces y señalaba cuatro pueblos distintos hasta chegar al valle nel que aposentaran, máis cerca del mar del que taba a Llareira del Acebro del valle.

Encontraron seis ríos antias de chegar al valle novo. ¿Por qué nun pararon n'algún dos valles que cruzaran antias? Nun marcaron barrancos nin outros pueblos... —comentóu Ricana, mirando con curiosidá os mapas.

Hai outros motivos pra nun parar nun sito que nun tein porqué aparecer nos mapas... —respondéu el Mandao.

Empecemos cos documentos. El que tá señalao xa lo temos claro, agora temos que buscar detayes que nos axuden a completar os mapas. —Al son que falaba, Darna iba separando os documentos en dous montóis por cada úa das seis vidas das que tían datos: un prás Reunióis y otros prás memorias da Sala. —Haberá máis novas na primeira vida despós da marcha: era novedá y ben sei que tían muitas cousas que cuntar. Miyor será sentar y empezar a ller —indicóu, dando exemplo.

Cada ún coyéu un pliego del montón das memorias da primeira vida y empezóu a ller.

Esto cunta cómo é el sito unde viven, el valle y el aldea que tan costruindo, inda empezando —comentóu Ricana pasando foyas del documento que coyera.

Y esto a relación dos que chegaron —dixo a modo de resposta Darna, zarrando el sou.

Toma: vei llendo en alto. Ricana, ven apuntando comigo nel mapa... Neste. —Escoyéu el máis grande el Mandao; despós de darye el documento á llaria.

Peró aquello tampouco era a crónica del viaxe, senon un relato da ruta que fixeran y que vía a ser, máis ou menos, el que recoyía el mapa, inda que coa llectura de Darna llograron señalar algún barranco importante y un monte zarrao que cortaba el paso de norte a sur y que yes fixera baxar á costa pra poder cruzar; el seguinte ostáculo qu'encontraran sortiáranlo subindo ás montañas y pouco máis puideron sacar d'aquello.

Úa vez marcaos nel mapa os novos detalles, tuveron úa visión un pouco máis clara del camín que siguira el Llar del Acebro buscando únde vivir. Hasta podían chegar a imaxinar as dificultades que tuveran pra dicidir cuál podía ser el miyor camín pra seguir a búsqueda d'un valle apropiao. Siguiran úa ruta llarga que dicía ben ás claras que nun era fruto d'un plan, senon el resultao del pellegrinaxe sin rumbo fixo: subía montes y volvía baxallos condo a pouca distancia tía qu'haber un paso ou un valle, cruzaban río por sitos difíciles condo, un pouco máis pra baxo ou pr'arriba, tía qu'haber un vado que puidesen pasar sin tanto dolo y despós deixaban el rumbo pral este, pra volver a él, sin razóis aparentes nin pra deixallo nin pra retomallo.

Cayéu a noite sin que yes sirvise todo el trabayo que fixeran pra encontrar úa ruta axeitada prá Búsqueda. Peró valíoyes pra entender un pouco miyor a dura proba que tuvo que supoñer el viaxe pra todo el Llar, fendo por nun esqueicer qu'aquel fora el pellegrinaxe de xente todas as edades y condicióis, porque naide quedara del Llar del Acebro nel Valle, y fora un viaxe sin máis rumbo qu'el este y sin máis meta qu'un sito pra vivir; un sito que tuveron que buscar a cegas, como fixeran a ruta, sabendo condo saliran peró non cóndo iban chegar, nin cóntos, nin cómo.

Saliron da sala deixando el trabayo tal como lo tían pra ir ciar na misma casa. Sentáronse núa mesa apartada del resto y comeron el que yes botaron sin cruzar úa palabra, zarrao cada ún nas súas ideas, rumiando coa comida el qu'acababan d'aprender, pensando se el viaxe qu'iban fer dentro de pouco iba compararse col que fixera el Llar. Por ben que llograsen dibuxar a ruta, iban ter que recorrer el camín. Y tampouco ellos sabían qué iban encontrar al final del viaxe, por qué nun chegara naide del Llar a os últimos encontros. Ningún dos tres s'atrevía a pensar qué puidera pasar pra romper así a tradición, sin avisos, chegando a temer que yes tocase a ellos, a os catorce qu'iban ir na busca del Llar, saber qué fora dos ermaos, dos últimos viaxeiron que veran al encontro dúas vidas antias y del resto del Llar del Acebro.

Vou ir buscar algún documento pra ller y'ir adelantado trabayo pra mañá —anuncióu el Mandao, erguéndose da mesa, dando por acabada a cía.

Tamén eu pensaba fello...






Brillaba a mañá coa lluz sin calor dos día d'inverno condo saliron camín da sede del Conseyo cos mapas y os resúmenes dos documentos.

Paróuse Darna nas escaleiras, saboriando el frío aire del río y el azul llimpo d'un cielo sin nubes, sintindo como se ye descargaban os pulmóis del aire viciao da casa unde pasaran os últimos cuatro días: aire chen del polvo invisible dos papeles, das pizarras, dos carbois y da lleña queimada nas chiminías flotando na sala unde trabayaran, aire chén tamén das historias de frío, medo y pelligros dos viaxes que tuveran llendo, agoiros del qu'iban fer dentro de pouco.

Botóu a andar a llaria, apurando el paso pra coyer á súa axudante y al Mandao, que xa cruzaban a plaza, chegando á casa del Conseyo unde taban esperándolos os outros responsables da Búsqueda pra conocer al fin a ruta qu'iba siguir. Xuntáronse delante da porta taraceada das catorce maderas das llareiras y tomaron alento antias de puxalla y entrar nel claro pasiyo que iba llevallos á sala unde xa los esperaban:

Axina acabastis a tarea. Espero que con bús resultaos... —recibíulos a voz tranquila a llaria máis veya.

Salú, Lacui. Resultaos temos, falta dicidir se son bús ou non... —Entregóuye Darna ún dos mapas: —Llargo é el camín máis corto y nun vei ser seguro hasta que cheguemos a unde nun sabemos cómo van recibirnos.

Miyor iba ser trabayar máis días y completar a ruta, peró xa nun hai máis datos que consultar...

¡Qué el valor dos viaxeiros encha os furaos del mapa! —deseóu Lacui, volvendo el mapa al otra Llaria. —Ei tán os elexidos pral viaxe. Con Brado, el Mandao, iredes catorce. Fede por volver el doble y a llaria del Acebro.

Quedáronse todos sin moverse mentras a veya salía da sala con pasos cansaos y, al tempo, llixeiros, que falaban d'un enerxía escondida mui dentro d'aquel corpo flaco y encoyido. A presencia de Lacui fía sentir qu'algo mui veyo taba alredor d'ella y qu'era esa forza a que la mantía viva y desperta. Era el enerxía da llaria multiplicada pollos anos que vivira y, se cualquer llaria impoñía respeto y forza, Lacui era esa forza viva.

Arrimóuse Ricana á mesa disposta y deixóu nel pico os papeles que llevaba, salindo sin fer ruido polla porta polla qu'entraran. Solos os catorce qu'iban fer a Búsqueda, foron presentándose: Malio, da llareira del Salgueiro, rastreador y encargao dos víveres, Tana, da llareira del Castaño, sabedora de rumbos, Xilma, da llareira da Noceira, Igulme,da del Binteiro, Deurdo, da del Xungueira, Áscer, del Humeiro, Indela, da Bidureira, Lerca, da del Pesqueiro, Nesdar, da del Teixo, Calban, da del Lloureiro, Tusgo, da del Abruñeiro y Beal, da del Avellaneiro; xunto a Darna y el Mandao formaban el grupo qu'iban fer el viaxe. Mui distintos eran os presentes en anos y caracteres y, mirando el grupo, disimulóu un suspiro Darna al tempo que pensaba nas dificultades ás qu'iban ter que fer frente, na máis pra poder fer el camín en paz entre ellos.

Algús dos buscadores xa se conocían y a llaria sabía quén era cada ún y por qué taba entre os escoyidos. Peró tamén ye dixeran que non todos se llevaban ben, inda que prometeran nun chocar mentras durase el viaxe. Y, nel medio d'ellos, el Mandao, aquel Brado que tanto podía ser un axuda como un estorbo tratándose d'un viaxe d'aquel xeito.

Xa desde aquel encontro primeiro, foron xuntándose os buscadores en grupíos y, condo saliron camín das cuadras, reparóu Darna nos dous peteiros qu'empezaba a deixar distancia entre ellos y el grupo máis grande nel qu'iba ella. Tres dos máis novos iban adelantándose y xa falaban entre ellos como se fosen conocidos de toda a vida, inda que, sabíalo ella, acabasen de presentarse; y por detrás os dous máis veyos iban racaniando, sin apurarse miga.

Al chegar xunto a os caballos, xa os máis novos taban comentando os que yes parecían miyores, con máis brío, inda que todas as monturas escoyidas tuvesen as mismas trazas. Esperóu a llaria a que desen chegao Malio y Xilma pra falarye al grupo:

Aquí temos as caballerías. Todos sabemos andar a caballo y nun aproveitar os animales, mentras el viaxe nos deixe, iba ser un desperdicio de tempo. Cada llareira mandóu dúas monturas pra escoyer. Podedes ir mirando y decidindo.

Según acabóu de falar, arrimóuse a úa egua torda de media altura que la saludóu sacudindo as crines y enfocicándola con tento hasta qu'ella empezóu a restregarye el focico coa mao.

¿É túa? —perguntóuye el Mandao desde el pesebre d'enfrente, unde revisaba os cascos d'un caballo mouro máis grande qu'el resto.

É Merba, úa das mías eguas. Y ese é Corvo, tamén da mía llareira. Creu que él xa t'escoyéu. Se non, nun ibas tar ta cerca... —Ríu a villana despós de dous días de preocupacióis y trabayo de máis.

¿Nomes de páxaros pra caballos? —Sorprendéuse Brado. —Si, gústame este Corvo. ¿Poderéi llevallo eu?

Pásalo pr'aquellos pesebres balleiros. Así saberemos que xa tá escoyido por algún buscador. —Coa misma, soltóu ella a Merba y llevóula pra unde dicía.

Cría qu'os del Islla nun montaban máis qu'en botes... —comentóu bullón Tusgo desde outro pesebre.

Entre bromas, foron xuntando nos pesebres apartaos os catorce caballos que necesitaban y volveron á Casa dos Llares.

Conocida a ruta hasta unde podían conocella, revisaos os abastos y todo el que tían que llevar y escoyidos os caballos, deron un repaso rápido ás indicacióis pral día seguinte y separáronse os buscadores pra pasar a noite cada ún pol sou llao, qu'abondas iban ter que pasar xuntos na Búsqueda; y malo se nun eran muitas. Tamén iba ser el última que pasasen cos sous; y núa cama; y debaxo de texao; y despós d'úa cía servida en mesa y con comida feita con tempo; y muitas outras cousas qu'iba botar de falta nel llargo viaxe qu'iban empezar al día seguinte. Ben sabía cada ún dos catorce qu'esa noite nun iba haber sono capaz de durmillos y feryes descansar, peró ningún iba deixar d'intentallo y retiráronse todos axina das cías das casas, inda que muitos dos que iban quedar tuvesen gana de festa a costa da despedida dos buscadores.

Pasóu a noite en blanco pra case todos os catorce y erguéronse coas primeiras lluces del ameicerín. Inda nun era día de todo condo os catorce y un peteirín de xente medio durmida y aterecida polla brisa da mañá taban delante das cuadras.

Bon viaxe y miyor volta, viaxeiros. Volvede todos y trede novas dos ermaos que perdemos. Ide y volvede en paz —as palabras de Lauci resonaban nel silencio del valles, desféndose nel aire frío da mañá col alento da llaria.

Montaron os buscadores y botaron a andar polla senda que tantos anos antias tomara el Llar del Acebro. Os que saliran despedillos quedaron allí hasta qu'el último caballo desaparecéu nel monte entre a bruma y os árboles.

Conforme foi féndose día y el sol d'inverno empezóu a allumar por entre as nubes de cerzo, el grupo foi animándose y volveron a formase os grupíos del víspora pra falar entre ellos. A novedá del viaxe que taban empezando axudaba a esqueicer as preocupacióis que tría con él.

Na primeira xornada nun iban deixar inda el Valle, subindo pra hacia os montes, a ún dos pasos que cruzaban a Serra da Vaqueiriza, por camíos que cruzaban aldeas y eiros, unde a xente paraba de trabayar pra botar ún oyada á comitiva y mandaryes búa búsqueda y feliz volta. Según iban chegando á falda dos montes, abundaban máis os praos y n'ellos víase ganao que miraba pra ellos sin interés ningún. Pararon tomar algo de xanta cerca d'úa vaqueiriza unde ús ganadeiros pasaban el inverno.

Mentras os caballos pacían sin irse mui llonxe, os buscadores espurríanse al sol, embitiyaos da mañá montando, pouco afeitos a mayoría a andar a caballo máis que pra rutas cortas.

Nun empecedes a queixar xa. Veréis condo querades erguervos mañá —ríu Lerca, esperta en caballos y avezada a montar: —Peró condo llevemos tres ou cuatro días xa nun vei dolervos nada... Si me fedes caso, claro: tedes que fervos ún coa montura.

Na cabalgada da mañá fora vendo cómo montaba cada ún pra poder diciryes el que tían que enmendar pra qu'el viaxe nun chegase a férseyes acabador. Xa podera ver qué clas de xinete iba ser cada ún al vellos entre os caballos pra escoyer: a quén, como a ella, prestábaye polla vida montar, quen yes tía medo, quén prefería pasiar y quén galopar, ou quén aprendera a montar por obligación y nunca volvera fello.

Mentras fía memoria dos xeitos de cada xinete y montura iba buscándolos por el grupo esfaragayao alredor da vaqueiriza: nun vía a Malio por nayundes y encontróu a Darna sola nel alto del prao unde pacían os caballos. A llaria del Carbayo disfrutaba montando, os sous caballos conocíanla coa confianza en quen bota muitas horas con ellos y Lerca apreciaba a os que ye tían llei ás caballerías. Botóu a andar pra hacia ella, inda sin ter nada muito qué decirye.

Darna víula achegarse y baxóu escontra súa:

Inda queda muita subida pra chegar al aveiro del paso, peró nun será ben cansar muito ás bestas. Deixarémoslos pacer un pouco máis. Ademáis, Malio inda nun volvéu de tratar cos vaqueiros.

Lerca miróula buscando algúa seña de qu'esperaba sentir súa opinión y Darna ríuse pra ella de medio llao:

Mentras nun cate demasiada lleite fermentada.

Darna volvéu mirar el grupo esfaragayao pol prao:

Nun creu que s'atreva tan axina a mostrar as zunas. Inda nun nos conoce muito y nun sabe qué podemos fer se lo vemos chen.

Ese é el problema con él: é mui difícil vello, inda que té.

Nun sabía qu'era ademáis actor. —Sacudíu a cabeza a llaria, quitándoye importacia al apego á bebida del rastreador: —Axina nun vei encontrar únde abastecerse, por muitos frascos qu'escondese entre os víveres.

Lerca nun ye quitara os oyos del pico a Darna y reconocéu que nun era ese un asunto que parecese esmolella, pero nun tía valor a perguntar.

Vei ser pior ver cómo ye vei condo xa un teña a ración diaria. Si téndola é así de rozmón y malencarao, vei acabar malmetendo todo el grupo —queixóu al fin a llaria.

¡A ver se é ese el pior dos problemas! —pidíu en voz alta el amazona.

Miróula Darna querendo ter esa esperanza, peró ben segura de que nun iba ser así.

Salíu al fin Malio del abrigo pegao á cuadra, seguido de dous homes llevando ús paquetes, y todo el grupo púxose en pé: ús foron a pollos caballos, outros coyeron os paquetes de queixo y el resto ocupóuse en recolocar os equipaxes pra repartir el peso y recoyello todo, mentras Lerca revisaba úa por úa cada montura pra botar a andar outra vez.

sábado, 31 de octubre de 2020

A noite dás Ánimas.

"Andai de día, qu'a noite é mía" síntese, según dicen os contos veyos, máis qu'outras noites, esta, víspora de todos os santos, y dicen qu'é porque as ánimas da Santa Compaña andan buscando purgar as últimas faltas pra poder contarse entre os santos ou porque na vida deixaron algo por fer y esta noite tan abertos os camíos que van d'un mundo al outro. Y n'aquellos tempos de pouca lluz y muita fame os nenos fían llamparías de sal y aceite pr'allumar el camín dos mortos y espantar, al tempo, os medos d'andar por fora esa noite, condo oscurece tan cedo que nun hai tempo pr'acabar os llabores col día.





martes, 13 de octubre de 2020

Os ovos (Mina 3)

 Acabando de xantar sin cruzar úa palabra, como sempre, de súpeto a madre erguéu os oyos del prato:

Acaba axina que téis qu'ir llevar media ducia d'ovos al comercio.

¿Qué teño que trer por ellos? —quixo saber a nena, xa que nun iba ter outra qu'ir.

Nada. Vas pagar úa deuda. Que nun se ch'ocurra coyer nada, que nun hai pra caprichos.

Metéu na boca el último corteyo de pan que ye quedaba y erguéuse col prato y el vaso nas maos camín da pila de fregar.

Déixalo ei y veite xa. Que nun quero que te vexa todo el puenlo fendo el mandao.

Vestíu a chaqueta nel pasiyo y volvéu á cocía coyer el saqueto de tela unde súa madre preparara os ovos. Erguéu a bolsa con tento, deixando qu'os ovos fosen coyendo el sou sito sin golpes, y xa salía condo saltóu Berto del escano, detrás d'ella:

Vou contigo, Mina. ¿Déixasme llevar os ovos?

Tú senta ei y acaba de xantar — respondéu súa madre, coyéndolo del brazo pra que nun escapase. —Y tú, apura y nun mandes toda a tarde nel viaxe.

Foise a nena, sentindo detrás as voces del ermáo chamando nella y á madre berrándoye pra que callase y acabase de xantar.

Al salir na porta, el brillo del sol fíxoye apestañiar pr'aferse á claridá del mediodía, salindo da pouca lluz del pasiyo de portas zarradas y sin ventás da casa. Pensóu en volver dentro pra coyer el sombreiro de paya, peró cambióu d'acordo axina: inda Berto nun acougara y úas nubes mouras anunciaban que pouco iba durar aquel sol que, máis que calecer el aire, parecía que lo fía pesado.

Hai torbón —dixo pra sí —: A ver se me da tempo de volver antias que descargue.

Fixo el camín agayosa, mirando de nun esbatuxar muito el saqueto y chegaron sanos os ovos á tenda. A aquella hora nun había naide nos vinos y tuvo qu'esperar a que salira Mercedes, llimpando a boca, inda marmiando, cúa punta del mandil.

Búas. Mándame mía madre trerye estos ovos.

Miróula a muyer de medio llao mentras coyía el saqueto, sacando os ovos de ún en ún, poñéndolos na cesta cos outros que tía pra vender:

Parecen bús. Y serán frescos —dixo, máis que perguntóu, sacudindo úa cerca d'un oreya —. Tá ben. Diye qu'inda ye fallat outra media pra saldar a deuda y que mira de nun tardar tanto en mandarma, que llougo vei quer que ye fíe outro capricho y'inda nun pagóu este.

Dixo que si Mina, sacudindo a cabeza, nun querendo supoñer por qué capricho taban pasando sin comer ovos na casa, y xa reculaba prá porta recoyendo el saqueto balleiros condo a tendeira cambióu de cara pra perguntarye:

¿Qués un vasín d'augua, nena? Parez que fai calor y'inda teis el camín de volta.

Pos, se fai el favor, agradézoyo. Inda que nun sei se acabará chovendo: hai muito torbón.

Hai, nía. —Apurríoye un tanquín chen —. Bebe aspacio que tá mui fría. É del pozo que temos nel sótano y sale xelada todo el ano...

Agradecéuye el atención y despedíase Mina condo Mercedes volvéu chamalla:

Toma úa mazá pral camín.

Non, gracias. —Quixo escusarse a nena.

Tómala, nena, xa verás que búa tá inda pral tempo nel que tamos.

Volvéu dar as gracias y probóula delante da muyer pra que nun pensase que ya despreciaba:

É verdá que tán ben búa. Muitas gracias.

Qué ch'aproveite, nía. Da gusto úa nena tan educada —foi dicindo mentras volvía meterse pra detrás, unde tían a cocía.

Salíu Mina saboriando a mazá, pensando qu'igual se guardaba as pepitas y las poñía en terra, nus aníos igual tían mazás como aquella na casa. Iba pensando en qué cacharro podía semallas pra que nacesen y únde poñer despós os arbolíos, que nun yos pacese el burro nin estorbasen a súa madre. Nun era a primeira vez que fía tal cousa y xa tía dúas cereixeiras, un peladiyeiro y algún pesqueiro, estos gracias a tirar sempre as gouñas dos que ye daban nel mismo sito, que despós xa nacían al sou aire sin ter que mirar pra ellos.

Xa ye pesaban nos pés el camín y el aire sourión y fora acortiando el paso, perdido el agayo, mentras comía a mazá y agora nun encontraba gana de andar axina de volta á casa, condo úa gota gorda y fría foi cayerye na mitá da cabeza. Erguéu os oyos y case s'asombróu de ver as nubes mouras que xa tapaban todo el cielo.

Detrás das primeiras gotas sentíuse el retumbar d'un trono, llonxe y llargo, y axina outro máis cerca, al tempo que s'abrían as nubes y empezaba a chover con gana.

Pillábala el torbón sin casa cerca unde estiarse, na máis a bolera veya cos sous arbolóis un pouco máis pr'alante. Botóu úa carreiría hasta ellos, sabendo ben que meterse debaxo das foyas era moyarse dúas veces, peró pensando tamén, que, sendo tantos, xuntos, altos y tupidos de foyas, algo quitaríanye el augua que, sendo como era de torbón, muita nun había de ser y, sendo lloureiros a mayoría, tampouco iba cayer un rayo nellos, inda sin ser benditos.

Buscóu un sito entre as canas baxas del máis grande y acocoróuse envolvéndose na chaqueta y, nun soubo cómo, debéu quedar durmida sentindo el pingolexar del augua entre as foyas. Úa voz suavía foi despertándola, pensando primeiro que taba na casa y era súa madre, recuperando veyos recordos de condo era pequena y ella tía humor y gana de ferye micos; al pouco acordóuse del recado dos ovos, del torbón y da bolera y abríu os oyos de golpe al notar alredor d'ella algo que la tapaba, suave y calente.

Hola, nía. ¿Despertache? Inda nun paróu de chover —díxoye a voz que la tuvera aneneirando entre sonos, al tempo qu'úa mao abría el mantón que l'atotaba.

El vano entre as canas pol que se meteran pra estiarse del augua colaba un pouco de claridá que ye deixóu ver á muyer qu'así mirara por ella. Inda sentada, víase qu'era alta y tía na cara un algo que se ye fía familiar, tando segura como taba de que nun la conocía.

Axina cayéu en quén podía ser y nun soubo callar, inda medio durmida:

¿É usté a madre de Linda?

Soi. Y tú, Mina, ¿verdá?

Dixo que si coa cabeza a nena, salindo del nío calente que ye fixera a muyer pra que durmise tranquila cun pano grande como un mantón:

Nun te movas tanto, que vas coyer frío y faismo sentir a mín tamén. —Acocoróula otra vez, véndola tembrar. —Pouca foi el augua que te moyóu, peró abonda pra detemplarche el corpo. Nun vei tardar muito en albeicer pra que podamos siguir camín.

Foran aféndoseye os oyos al escasa lluz a Mina y xa podía ver máis claro a súa compañeira, sentada como un indio das ilustracióis del enciclopedia del escola y cun feixe de foyas nel alda da saya, qu'iba escoyendo y fendo mañucíos que guardaba nun saqueto de tela. Axina reconocéu as foyas novas de lloureiro, case máis pol olor que polla forma.

Miróu alredor a nena, parecéndoye máis grande el vano unde taban que unde se metera ella y miróu á muyer sin atreverse a perguntarye.

Quedáraste nel entrada y axina iba empezar a choverche por riba —esplicóu, sin deixar de xuntar foyas: —Eu xa taba aquí, peró nun che dixen nada por nun asustarte. Al ver qu'adormecías, atotéite comigo pra terte calentía y seca. ¿Túa madre nun usa lloureiro na cocía? —perguntóu, vendo qu'a nena nun quitaba os oyos das súas maos.

Creu que non. Bota al fougo algúa foya del bendito por Ramos condo hai tronada, peró nunca la vin botaryo al pote nin a outra cousa —respondéu Mina.

¿Nin condo fríe pescado? ¿Nin ás fabas? —Negóu a nena. —Pos quédayes mui ben, además de ser bon pra fer as dixestióis. Eu veño a él aquí condo teño vagar: gústame el sito y estos arbolóis tan grandes. Xunto as foyas, como me ver fer agora y póñolas a secar pra tellas a mao sempre. Tamés valen en verde, peró hau que tello cerca y xa viche qu'unde vivimos nun hai lloureiros. —Callóu un bocadín, mirándola con intención y añadíu: —Así nun vei naide buscar ramos pra bendicir y déixannos vivir en paz.

Entendéu Mina qu'aquello era outra xeito de recordarye que nun tía que falar d'ellas a naide.

Érguete y vei salindo, que xa nun chove y podes aproveitar el albencia pra chegar a casa sin moyarte, se te apuras algo. Eu inda teño pra un pedacín aquí. Xa ye diréi a mía fiya que te vin. Nun sabes a gana que tén de verte.

Dígaye qu'ei ir veya un día d'estos, se usté me deixa, que mía madre empeza coas llaborías pra os vecíos y lleva al pequeno con ella pr'aforrarye a xanta ou a merenda y eu llougo acabo el escola.

Fai como queras, peró acórdate de que naide ten que saber que vas vella.

Salíu Mina al sol picón que volvía brillar entre as nubes y case botóu a correr prá casa, sin saber cónto tempo durmira, téndoye medo á madre se ye parecía que tardara muito. Axina tuvo a nena que acortiar el paso pra nun meter os pes nas poceiras que, úa con outra, cruzaban el camín, xuntándose a cachos, hasta arroyar condo había un pouco de costa pr'abaxo.

Con todas y esas, inda chegóu a casa sin muita moyadura y antias que se esvaciase el augua outra vez. Llimpóu os pes al pe da porta, fendo por acordarse d'unde deixara as zapatiyas pra nun quedarse coas alpargatas moyadas el resto da tarde, nun fose garrar un catarro dos que dicían que nun s'iban en todo el ano por ser de torbón.

Al fin chegache. —Foi el saludo da madre desde a cocía, condo xa Mina taba metendo os pes nas zapatiyas que, por contra coas alpargatas, parecíanye hasta máis calentías del qu'eran, tanto como taban gastadas xa de todo el inverno. —¿Únde t'estiache? ¿Ou inda nun saliras de volta condo cayéu a torbuada?

Pensóu un bocadín antias de responderye, botando contas se ye dicía qu'esperara na tenda a qu'escampase ou ye cuntaba que s'estiara na bolera por se nun colaba que ye dera tempo a chegar desde que parara de chover. Al fin, pensando qu'era torbón y ás veces chovía máis ou menos según pra unde arrimase a nube, decidíu darye a razón y deixar que pensase qu'igual chovera máis ei que pol camín que trouxera ella.

Esperéi nel comercio a que pasara a nube, que nun me deixóu Mercedes salir col torbón enriba —contestóu, entrando na cocía.

Miróula súa madre, erguendo os oyos del calceto que taba zurcindo:

Pos muito corriche pra chegar tan axina.

Fai un pedazo que paróu de chover. Igual aquí siguíu máis tempo. ¿Únde vei Berto? —Cambióu de tema Mina.

Xa sabes el medo que ye ten al torbón, mandéilo prá cama y debéu apigarzar. Sube despertallo que despós de noite nun sei qué vei fer...

Tardóu un pouco en dar col ermáo, enroscao nos pes da cama d'ella, debaxo de toda conta roupa puido xuntar, y un pouco máis en espabilallo. Coloradín de calor y de soño, baxóulo nel collo prá cocía, inda tapao cúa mantella pra que nun fose coyer frío:

Vei espabilando que temos que fer úa cousía... —díxoye quedo nel oreya, pra que nun la sentise a madre, ocupada en repasar a roupa que tía apartada pra ferye algún amaño.

Como se, inda medio durmido, el neno entendese el secreto, espurríuse quitando a mantella del pico y miróu al ermá cúa risa na boca, fendo por parecer desperto y menos acalorao:

Dame augua, Mina, y vamos ver se saliron coscos prás pitas.

Pon a chaqueta y as galochas se vas ir pra fora, que tás mui calentín da cama pra salir sin nada.

Nun protestóu el neno, máis interesao en ir col ermá, fer el que fose que se ye ocurrira, qu'en ter que cumplir el que ye dicía súa madre.

Mira. —Mostróuye Mina el corazón da mazá que guardara nel pano pra nun perder as pepitas: —Vamos poñellas en terra a ver se nacer os maceiros.

Ben sabía ella qu'al sou ermao as mazás era el única fruta polla que nun devecía, peró, na cabeza sempre interesada d'él, plantar maceiros podía valir pra que, habendo outra fruta, deixáranya pra él ou, tamén, se había abondas, pensaran en fer dulce con ellas, que así si que ye gustaban ben.

Coa disculpa de buscar coscos prás pitas, que tan a punto propuxera Berto, garraron un cesto y foron camín da casa da vecía coyento os qu'encontaban polla parede, peró col idea de mirar al pe del llimueiro se había algúa lata nova qu'aproveitar pra poñer as sementes da mazá.

martes, 8 de septiembre de 2020

 El Alameda

Bisbisa a brisa del río entre as foyas dos castañeiros: "tá esto mui callao", "nun ven naide", "¿esqueicéronse da festa?". Responde un arbolón: "mandade al moucho perguntarye á Santía, a ver se ella sabe el que pasa".
Enala el mouchín pra pousarse na ventanía da capiya: "Señora, ¿sabe usté porqué nun vein?". "Este ano nun vamos ter festas, non porque s'esqueiceran de nosoutros, senon porque nun poden xuntarse por ben dos veyos, dos máis malíos y de toda a xente que nun queren perder".
Volve el moucho á súa cana cuntaryes a todos as novas tristes que ye deron: "Decídeye al herba que nun s'aballe a encampizar, qu'este ano nun van danzarye enriba. Tampouco esperedes que vos regue outra cousa que nun sia el augua que chova ou a rosada das noites. Nun vamos ter competencia de músicas á que nosoutros femos, nin outros ritos qu'os que de natural temos".
Pasa el día sin humanos qu'alboroten el sito y as deidades del llugar pasan penas estrañas sin visitas que las estorben. Chega a noite sin máis lluces qu'a llúa medrando y as estrellas que asoman xunto a ella. 
Van pasando as horas nun silencio raro condo tocaba sentir voces, música, barullo propio de xente pasándolo ben y todas as criaturas sinten al sou xeito el ausencia da festa. Condo xa todas perderan el esperanza de recibir este ano a visita honradora dos humanos, asoman úas lluces nel camín que cruza el río, unde este año falta a ponte de ferro; voces de xente, pouca, peró xente que chega, el foye d'úa gaita enchéndose, el d'un acurdión abríndose,..., y, al fin, chégayes el son da música esperada pra que saiban que, sin tar nel sito na fecha marcada, hai xente que nun esqueice a tradición y promete ben alto que, condo este andacio pase, vei volver encherse el Alameda de xente con ganas de festa.