martes, 14 de enero de 2020

Ás piñas (Mina 2)


Tuvera ventando del nordés úa semá completa hasta qu’ese día ameicera cuberto de cerzo baxo que chegaba a cheirar a salitre. Asomada al ventano del cuarto mentras se peñaba, vía Mina subir as nubes, fendo ondas al puxarse úas ás outras, correndo pral monte unde parecían farrapos colgando das canas baxas dos árboles.
—Se de tarde abre, has ir ás piñas al común. Déixoche ei os sacos y xa iréis eu despós col burro buscallos.
Sacudío a cabeza por resposta a nena, acabando a taza de caldo pra marchar axina pral escola:
—Vou axudar a llabrar as patacas a ca Maruxa y llevo al pequeno comigo. Xantaremos allí; pra ti queda ei caldo. Hei deixar úa búa fogueirada pra que nun té frío de todo condo volvas.
—Ta ben. Adiós.
Tal como predixera súa madre, a media mañá xa nun quedaba gota de cerzo y el sol d’inverno brillaba forte sin calentar miga que se sintise. Xa nel escola habia máis sitos valleirso qu’ocupados y, como a maestra tamén quería poñer el horto de patacas, déuyes permiso pra nun volver de tarde, dándoye a Mina tempo abondo pra cumplir el mandao de súa madre.
Coméu el caldo non tan calente como ye prestaría, garróu un corteyo de pan prá merenda y os sacos y botóu a andar pral monte comunal. Os vecíos de turno tían ben coyido el mullido y parecía que naide fora inda ás piñas qu’el vento d’aquellos días tirara y que, al nun fer sol abondo, taban zarradas.
—Así cábenme máis—dixo en alto, sin pensar.
—Tamén van pesarche máis, se teis que cargar con ellas pra casa.
Déu un respingo al sentir a voz virye d’entre os árboles sin ver a naide nin reconocer a voz. Inda sin atreverse a replicar, atisbóu pra únde ye parecéu que sonara y, al bocadín, víu erguerse a figura d’úa muyer toda emanicada que veu pr’hacia ella.
A paisana era lata y movíase seguro entre os árboles, como se nun tuvese que mirar unde taban as reices que podían ferye cayer, nin os artos qu’enganchasen a roupa. Antias de chega xunto a ella, escuruxóuse coyer daqué que Mina nun chegóu a ver y que metéu nel cesto que tría n’úa mao, el outra metida entre os dobleces das sayas:
—Ven acó, qu’hai un bon peteiro de piñas nesta cana rota.
Arrimóuse unde ye dicía aquella muyer, inda sin tar mui segura de fiarse, porque nun acababa de paercerye conocida. Reparóu na roupa que vistía a paisana y qu’era úas das cousas qu’estrañaba nella: nun iba de mouro, como taba acostumbrada a ver ás muyeres veyas, ni ye faltaban dentes na risa coa qu’esperaba por ella y eso que del pano da cabeza, d’un verde oscuro con florías, escapábanseye úas gadellas blancas como nubes de brao. Xa taba segura que nun la conocía de nada, peró algo tía que ya fía familiar.
—Mira, nena, ei las téis.
A mao qu’apuntaba prá cana cargada de piñas entre as dúas si era de veya: os nouguellos acolorazaos y máis gordos qu’os didos y el peleyo chen de pintías oscuras y, al tempo, tan fino que deixaba ver as venas hinchadas como cordelíos azules. Tamén a cara, véndola de cerca, taba chía d’arruguías y manchas alredor d’ús oyos inda vites y mouros como carbóis que tamén taban estudiándola a ella al detaye:
—Tú es Mina, ¿non?—perguntóu a muyer, sorprendendo á nena al saber sou nome y ella nun dar en quén podía ser.
—Si, así me chaman. ¿Y usté...?
Nun s’atrevéu a nena a supoñer quén podía ser a paisana que volvía mirar pra ella coa risa pintada na cara:
—Eu soi a bola de Linda. Y tú es tal cual nos contóu.
Entendéu al fin Mina qué era el que ye parecía conocido n’aquella muyer: un aire, algúa mueca da cara ou del corpo, el xeito de moverse pol monte,..., recordóuye á nena que conocera naquel prau escondido. A bola era como súa neta: sendo como toda a xente, había algo nellas que nun acababa de cuadrar.
Mentras recoyía as piñas, a muyer nun se movéu d’al pe d’ella y Mina, sin mirar pra ella, notaba os sous oyos enriba:
—¿Y usté nun quer piñas?—atrevéuse a perguntar a nena, guardando el última nel saco.
—Nun me fain falta vir tan llonxe por ellas... Nin creu que nos deixasen. Este é el común voso y nosoutras nun somos del llugar.
—Entoncias, ¿a qué anda?—escapóuseye a Mina, antias de pensar se debía perguntar tal cousa.
Ríu a paisana al percatarse del sofoco da nena por parecer sabicheira y mostróuye el cesto:
—Ás setas. El pan de culobra que vosoutros nun vos atrevedes apañar así tedes morindo de fame. Peró se lo tedes nel plato comedes sin rechistar y hasta vos gusta.
Nel fondo del cesto, nel pico d’úa cama de fuletos, llevaba peteiros de distintas setas, como ella yes chamara: úas rosas de sombreirín case plano con un llombo nel medio, outras naranxas y con formas raras y outras poucas gordas y con sombreiro castaño:
—Estas son as miyores que salen aquí y neste tempo. Metémoslas en conseva y temos pra condo nun las hai, peró pídennos platos que las llevan...-esplicóu a muyer, botando a andar monte alante.
Despós d’ús pasos, pousóu el cesto, escuruxándose y sacóu el outra mao d’entre as sayas con úa foya de cuitello nella, que brillóu al baxalla al tarrén. Foi apartando con cuidao as foyas y a maleza rastrexa pra deixar á vista un peteirín de sombreiros naranxas qu’empezóu a contar y botar nel cesto.
Siguío Mina buscando piñas sin perder de vista de todo á bola de Linda que de ralo en ralo chamaba n’ella pra que recoyese as qu’encontraba y nun tardóu muito a nena en chamar tamén á muyer se por casual daba con algún sombreiro escondido por unde ella iba. Pouco a pouco foi distinguindo as clases que ye valían á paisana y as que nin miraba pra ellas, qu’hasta ye dixo qu’había algúas qu’era miyor nun tocallas.
Foron pasando a tarde la mar d’entretidas y xa tían repasado el monte entero condo a muyer encontróu el pé d’un árbol cortado al xeito pra sentarne nel y sacar d’entre as sayas un paquetín feito con un pano:
—¿Tú nun traes merenda?
Buscóu a nena un senteiro amañao por cerca y sacóu tamén ella el corteyo que coyera. Miróu pra ella a paisana y estiróu a mao:
—Trae acó ese pan seco.
Apurríuyo Mina sin saber pra qué yo pidía. Erguéuse a muyer y foi hasta un árbol seco que taba allí cerca. Desd unde taba, sentíula a nena marmurar quedín, meter a mao nel tronco y sacalla al punto con un puñao de cera, qu’estruñóu nel pico del pan y volvéu pousar despós na boca del furao del árbol. Déuye el pan á nena y foi sentarse al sou sito pra siguir desempaquetando a súa merenda sin perder de vista el peteiro d’abeyas que salira buscar os restos.
—Nun sei muito d’abeyas, peró agona nun hai flores. ¿Nun yes irá mal por quitaryes el que comen?—perguntóu Mina sin acabar de poñerse a comer.
A muyer sacara un pedazo de queixo del paquete y, despós de llimpar a foya da navaya col pano, cortóu un pedazo y metéulo na boca antias de respondarye, mazcándolo con calma:
—Como a estas naide las esmelga, tein abondo pral que queda d’inverno. Amáis, ben saben ellas unde hai xa flores.—Apuntóu coa navaya pr’as abeyas que taban entrando y salindo de siguido.
Siguío a nena coa vista úa que pasaba cerca d’ella y víu que nun tía qu’ir mui llonxe: allí cerca encontróu un peteirín rastrexo de florías marellas unde xa había outras y qu’ella nin chegar a ver antias. Miróu alredor y axina foi vendo máis florías entre a ganza y abeyas rumbando d’úas a outras.
—Acaba de merendar qu’haberá qu’ir indo—apuróula a muyer, sacudindo as faraguyas de queixo que ye cayeran nel mandil.
Metéu a nena na boca el último corteyo de pan y erguéuse sacundido as sayas pra quitar as aguyas que se ye chantaran n’ellas, mentras a veya volvía llimpar a navaya, guardábala y garraba a cesta antias d’erguerse y mirar por riba dos árboles:
—Sin apurarnos muito, inda chegamos al llinde del monte antias que chege a noitía. Peró nun sei eu cómo vas fer pra llevar pra casa a carga que xuntache.
—Vei vir má col burro buscarma—respondéu a nena, botando a andar col saco ás costas.
—¿Será buscarte a ti?—Andóu con ella a paisana.
Sacudío a cabeza Mina, sin dicir si nin non, deixando qu’a muyer pensase el que quixese pra nun entrar nel asunto dos cariños de súa madre, peró da qué nel agayo d’andar dixo máis del qu’ella quiría:
—Hay xente que nun sabe fer entender el sou cariño.—Quixo consolalla, peró a nena volvéu sacudir a cabeza:
—A má secóuseye el cariño, y a gracia, y el humor, condo se foi pá.—Aballóuse a andar, buscando el outro saco, pra nun siguir falando de súa madre.
—Deixa, nía, qu’ese llévocho eu ou vas ter que dar dous viaxes, que cos dous nun creu que podas.
—Pos tendréi que poder se nun quer que la vexa mía madre...
—Nun ha verme, non, que tampouco tú me vías se nun che falase.
Siguiron cruzando el monte rumbo al llinde del camín, al tempo qu’as sombras iban medrando entre os árboles. Cargando cada úa col sou saco, mentras Mina iba mirando únde poñía cada pe, vía avanzar á veya como se a maleza fose féndoye paso. Quixo ver se era porqu´encontrara algún carreiro de xabaril, peró nun parecía; probóu a ir detrás d’ella, peró tía que siguir mirando únde pisaba, igual qu’antias, esquivando artos y fuletos que podían ferye cayer, y axina a muyer volvía ir un bon pedazo delante d’ella.
Condo Mina chegóu al camín, xa pousara el outra el saco y outiaba na media lluz da tardía buscando a sombra moura de daquén que vise polla nena. Pousóu ella el sou saco y sentóuse nel pico, alentando pol esforzo:
—Ei ven un burro con daquén nel pico. Ben sei que será túa madre—anuncióu con voz queda y sin fatiga—. Eu vóume.
—Xa sei—cortóula a nena:—nun vou falar d’usté a naide...—Sacudío a cabeza a muyer y xa marchaba condo Mina perguntóu—¿Podo saber cómo se chama?
Sin volver a cabeza, a veya respondéu:
—Hermelinda.
Quedóu a nena mirando cómo coyía un atayo pra perderse axina nel monte del outro llao del camín sin que parecese inda naide nin sentise máis ruido qu’el que fían os bichos nel monte: ús acomodándose pra durmir y outros empezando el llabor da noite. Inda pasóu un pedazo hasta que sentío, primeiro, a voz de súa madre roñándoye al burro por nun aballarse máis a andar y, despós, os pasos da bestia nas pedras del camín.
Erguéuse a nena y puxo deretos os sacos, vendo al fin chegar á madre:
—¡Vaya! Se sei qu´había tantas, mándoche trer outros tres sacos, antias que veñan outros por ellas—foi el saludo que ye deu.
Amararon os sacos a os ganchos y botaron a andar condo xa zarraba a noite de todo, sin llúa nin estrellas qu’allumasen el camín, por mor del cerzo que volvía cubrir el valle.
—Apura tú delantre y vei buscar al tou ermao a ca’l Mudo. A ver se, con sorte, xa ye deron de ciar, qu’allí cían cedo, y tanto qu’aforro eu, sin deberyes nada, que salío Rosía chamallo, que quedase con ella mentras eu vía buscar as piñas.
Nun acabóu Mina de sintir as razóis da madre pr’allargar el paso, sin importarye miga ir sola y de noite, miyor qu’ir sentíndola roñar a ella contra todo y contra todos. Pouco tardóu en ver entre el cerzo a llucía probe y sola da primeira farola del aldea al pe de ca’l Mudo y al punto chegóu á porta, xa pechada. Pollas contras mal zarradas da ventá que debía ser da cocía colábase úa lluz escasa, cruzada as veces por sombras de xente que se movía dentro y sentíase falar quedo.
Petóu forte coa palma na porta y callaron as voces dentro:
—Xa vou—respondéu a voz sempre allegre de Rosía—. Pasa, nía, ¿túa madre ven detrás?
—Si, ven col burro y mandóume vir delantre recoyer a Berto.
—Entoncias, pasa, que seguro qu’inda tarda un pedazo en chegar.—Seguíola pra dentro a nena hasta a cocía—. Tou ermao tá ciando. Senta ei y cía tú tamén. ¿Gústanche as papas? ¿Con lleite ou con caldo?
Botóu un oyada al que taba comendo todo afanado sou ermao: pasaba a cuyar polla veira das papas hasta que enchella ben, metíala un bocadín nel conco chen de caldo calente y llevábala á boca sin perder volta.
—A él gustáronye máis con caldo, xa lo tas vendo, que nunca las probara de ningún xeito. ¿Nun las prepara Malia? E verdá que nun semáis meiz, peró ben podía xuntar pouyas das que ye dan, que tostallas y llevallas moler nun costa tanto y tía cía pra condo fai caldo... Entoncias, ¿qué: caldo ou lleite?—callóu al fin, poñento outro plato de papas na mesa.
—Caldo, supoño—acertóu a responder Mina.
—Espera: vamos fer como fixo Berto. Proba esto.
Coyéu úa cuyarada de papas y metéula nel sou conco de lleite, dándoya pra que comese. Condo a nena ye volvéu a cuyar, enchéula outra vez y moyóula nel conco del sou ermao, que tan entretido taba que nin pensóu protestas, gustándoye tan pouco como ye gustaba compartir nada con naide.
—Miyor con lleite—escoyéu, antias que volvera coyer a palabra Rosía, qu’a casa chamaríase del Mudo, peró ella nun perdía voz nin gana de falar.
—Mira, como eu. Que caldo xa como todos os días...
Taba acabando el lleite condo sentiron parar el burro frente a porta:
—Para ei que voy chamar a estos.
Ríose baxín Rosía, mandándoyes callar a os nenos mentras salía abrir:
—Búas noites, nía. ¿Qués pasar tú tamén ciar papas de meiz? ¿Ou tú tampouco las comiche nunca?
—Comín, nía. Y non, gracias. ¿Pos ciaron xa esos?—Sacudío a cabeza a vecía—. Pos quedarayes pra mañá a tortiya que deixéi feita... ¿Vides, nenos?
Xa salían da cocía antias que los chamase, poñendo os chaquetos pra nun ferye esperar a súa madre y darye ocasión a Rosía de botar úas das súas parrafadas sin acabo. Coláronse pra fora entre as dúas muyeres, dando as gracias da que pasaban:
—Outro día que coza papas, chámovos, xa que parece que vos gustaron.—Repetiron as gracias os nenos y botaron a andar prá casa.— Búas carga de piñas llevas, darasye as gracias á nena, que ben che fixo el recao...
Respondéuye entre dentes algo á vecía, afalando al burro detrás dos nenos, mentras Rosía pechaba a porta, ríndose outra vez del malencarada qu’era aquella vecía, sempre rozmando, que nun era raro qu’el home parase tan pouco al sou llao, inda que nun fose máis que por nun sentilla.

jueves, 12 de diciembre de 2019

A fonte das llargatixas


Esta nun é úa fonte al xeito das que se nos vein á mente condo pensamos núa: nun ten caño nin canaleta; nun é máis qu’un furao non mui fondo, nun chega a un metro, forrao de pedra qu’el augua enche axina manando del fondo. Podes pasar al llao d’ella y nun dar en qu’é úa fonte. Tampouco é que sia el única d’este xeito qu’haxa na zona, peró é a qu’inda pode verse.
Dicen os veyos qu’antias, condo s’usaba el sou augua pra casa y pra que bebesen as vacas da contornada nas secas de brao, taba cuberta por dúas llouxas grandes y había que llevar un cazo pra coyer augua. Condo chegóu a traida ás casas y deixóuse d’allindar as vacas, a fonte perdéu uso y foi enchéndose de mofo y prantas d’augua.
Y de llargatixas, ou guardafontes, ou tritois, xa máis castellanizao el nome. Y volveron os nenos, xa sin vacas, rondar a fonte, con caldeiros y botes de cristal, pra pillar bichos que llevar al escola y ver, se había sorte y pillaban úa parexa, cómo se reproducían.
Nun deixaba de ser un escursión: preparar os tarecos, calzar catiuscas, porque sempre acababa algún cos pés, ou entero, pingando, y mandar un bon pedazo valleirando a fonte, que sempre era úa xeira porque el manantial era muy abundante y en abril ou mayo, que’era condo botaban contas d’ir ás llargatixas, inda máis y como nun apurasen, nun daban feito y enchía outra vez antias de dar pillao ningún.

miércoles, 30 de octubre de 2019

¿Un conto d'ánimas?


Fixóseyes noite antias de chegar a casa, tanto allargaron el paseo despós del rosario, tentadas pol sol outonizo que brillóu con forza hasta desaparecer detrás dos montes. Aballábanse a andar na noitía qu’iba oscurénzose axina, peró sin callar de rir nin de falar.
Como fían sempre, as nenas del Barreiro iban llevar a casa ás da Corredoira, qu’atarrecían andar solas de noite por as caleyas como se el medo d’úa se ye pegase al outra y entre as dúas nun fosen capaces de fer valor abondo pra chegar a casa. As del Barreiro nun tían dolo ningún, aprendendo de pequenas que sempre é máis grande el medo, se ye deixas medrar, que lo que cho da. Non por nada vivían nel última casa con xente das Casas Veyas, al llao de baxo del cementerio, y sempre sentiran na casa qu’os mortos eran os vecíos máis callaos y tranquilos qu’había.
Xa taba chegando al altura del camposanto condo repararon núa llucía que brillaba entre as sombras da porta. Callaron de sopetón al vella y agarraron as dúas máis medosas os brazos das outras dúas sin acertar a dar un paso máis.
Nun bocadín, véronseyes á memoria todas as historias que sentiran y pensaron na Santa Compaña, buscando un vivo que yes allumase el camín pra despós, al cabodano, llevallo pra sempre con ella; nun ánima en pena pedindo misas pra salvarse; nos fougos de san Telmo, que brillaban nas tumbas dos mortos en pecado mortal; nas lluces que aparecían pra avisar a os parentes vivos que nun cumplían as voluntades dos difuntos...
—Andái, nenas. Conto máis corramos, máis axina chegáis a casa.
Tiraron por ellas pra feryes siguir pr’a casa y, al fin, botaron a correr como se yes salisen alas nos pes, sin soltar ás outras y sin deixar de sacudirse de medo. Inda temblando, metéronse as cuatro na casa y soltáronse al fin d’as amigas, qu’inda nun daban recuperao nin el color nin el alento.
—¿Y váis volver pasar solas por ei?
—Pos como nun durmamos aquí...
—Además, d’úa carreiría tamos en casa.
—Y vamos dúas, nun vei úa sola.
—Y seguro que nun é nada.
Ningúa das razóis que yes daban acougaba ás amigas, case chorando de medo. Y vendo que nun había xeito de convencellas y que cada punto fíase máis de noite, despedíronse y saliron as carreiras condo asomóu da corte a bola, chamando n’ellas pra qu’atendesen el fougo y puxesen a calentar a cía.
—¡Bulita! ¡Hai úa lluz nel camposanto y estas tein que volver pasar por ei!
—Nun vexo eu que las acompañe el medo como a vosoutras. Mentras berráis, xa van ellas nel mitá del camín.
Saliran as outras nenas correndo da corrada, peró, según iban chegando al cementerio, foron parando y, mirando úa pral outra, cambiaron el rumbo y foron ver qué era aquella lluz que mochicaba na porta. Según s’achegaban, distinguiron úa sombra máis moura nel vano da porta, qu’a lluz temblúa da llamparía nun daba allumao.
Axina reconoceron al vecín que fía poucos días perdera úa fiya pequena, rezando el rosario na porta del camposanto, sin atreverse tampouco a entrar de noite nél.
—Búas noites, nenías. Correde pra casa qu’é noite y nun se sabe qué podedes topar pollos camíos.
Fóronse as nenas, ríndose baxín, sin contarye el susto que yes dera ás da Corredoira, que seguro nun durmían nada en toda a noite, pensando nel aparición que pensaran ver y se ellas darían chegao a casa ou llevaríalas el demo coa lluz del cementerio.

viernes, 18 de octubre de 2019

Andulías


—¡Qué pena de pueblo, tá quedando sin xente!
Chegáronyes as risas y el ruido que vía fendo úa patulia de nenos coas bicis con tempo abondo pra botarse prá veira y deixaryes paso. Detrás baxaba aspacio úa furgoneta cargada de xente y trastos que yes pitóu, mentras os ocupantes sacaban os brazos dicíndoyes adiós:
—¿Qué irán armar estos por ei? Cousa búa, non, seguro—siguío roñando.
—É el que ten a xente nova, que condo tá, nótase. Así nun tá el pueblo tan valleiro...—respondéuye el compañeiro, ríndose baxín.
Iba el enxame de mocedá pasar ún dos días últimos de brao todos xuntos, adelantando as despedidas que llougo iban empezar a darse, cúa festa que yes deixase bon pouso pral ano. Condo empezasen as clases y as obligacióis, tempo sería de poñerse triste y botar en falta aquellos días de sol, compañía y risas, peró, mentras tuvesen xuntos, iban disfrutallo a tope.
A disculpa de pasar un día entero xuntos, como se pudesen chegar cansarse ús d’outros, dábayes alas pra planiar fer todo conto nas tardías nel campo del iglesia quedaba nel aire condo chegaba el hora de recoyida marcada na casa de cada ún, condo xa agotaran todas as mañas pr’allargar us minutos máis cada día cos amigos. Condo al filo das dez empezaban a desfilar os máis pequenos pra casa, protestando sempre porque outros inda tían un pedazo máis que disfrutar, tamén a os que quedaban iba esmorecéndoseyes el ánimo, sentindo que cada día apuraba un poco máis el tempo de tar xuntos y ceibes.
Preparallo todo era tamén parte da diversión; ir apuntando quén iba, qué tia que fer cada ún ou que llevar, sabendo xa de antias que esqueicerían cousas qu’iban ter qu’ir buscar ás carreiras, qu’iba sobraryes de todo y faltaryes tempo pra fer todo el que planiaban, fíayes rir por adelantado y chegar a esqueicer el motivo da festa. Tamén yes fía medrar, sentir, del pequeno al máis grande, que todos tían parte que fer: desde llevar el balón ou as cartas, a mostrar a mao que tían na cocía.
Y chegaba el día, con sorte, con sol y sin nordés, y a naide ye costaba caro erguerse nin fer nun tris el qu’outros días llevaba un eternidá y algúa qu’outra voz pra qu’espabilase. Encontrarse de camín y acabar baxando todos xuntos, os que quedaran en ir primeiro pra preparar as cousas, cos que dicían de ir despós pra llevar as cousas inda calentes, ou frías. Y así pasaron como un ciclón al llao dos pasiantes.
Indo cedo, dérayes tempo hasta a baxar dar un baño antias de xantar y, xa comidos, habíalos durmindo a sesta al verde, outros de cháchara un pouco apartados, outros botando a partida y algún outro xugando al balón hasta que, como nun podía ser d’outo xeito, acabaron por darye un bon balonazo a ún dos que durmían, pasada el amenaza da mañá de pincharyo se yes cayía na paella. Peró nun taba el día pra enfadarse con naide y a carreira qu’outro día podía acabar en choros empezóu outro enredo qu’acabóu por volver xuntar a todo el grupo.
Xa cansados de correr, brincar y hasta de rirse, foi cayéndoyes a tardía sentados todos nun peteiro, coa vista perdida nel mar y disfrutando del momento de tar un día máis xuntos, el que taban vivindo camín xa de volverse recordo feliz qu’allumase a señardá que sentirían condo xa nun puidesen tar xuntos. Condo parecía qu’el solpor iba apagándoyes a fruxe, poñéndolos un pouco murmios, daquén falóu:
—Como nun nos movamos, durmimos...
Saliron todos del pasmo que parecía botaryes enriba a claridá última del día y, revivíndoyes el ansia de disfrutar a compañía hasta el llinde del horario de recoyida, siguiron con todo el que pensaran fer nese día, y noite, pral recordo.

jueves, 23 de agosto de 2018

Linda


Anda, nena, espabila, qu'é hora.
Sentírala xa subindo as escleiras, peró nun abríu os oyos. Quixo esperar que chegase xunto a ella, despertándola como condo eran nenas y ella tía a gracia de feryes ciyergas pra que s'erguesen. Súa ermá dicíaye que nun podía acordarse, qu'era mui pequena inda condo súa madre deixara de fello.
Venga, érguete. Hoi nun vas ir al escola. Teis que ferme un recado.
Pousóu a conca de caldo con sopas na mesita y pasóuye úa mao aroxa y calente por a cara.
Xa te sentín. ¿Únde qués mandarme?
A voz ronca que ye salíu fixo inda máis desabrida a pergunta.
Llávate ben y viste a roupa dos domingos que vas ir ver a túa ermá y nun quero que pensen que vas pidir caridá respondéuye a madre, xa camín da porta.
Nun ye importaba muito perder d'ir al escola algún día, porque aprendía ben y nun ye costaba recuperar as lecióis y por eso a maestra tampouco ye riñía como a outras que nin iban muito, nin poñían interés condo iban. A disculpa d'axudar na casa valíayes nos tempos de trabayo duro, condo el trigo ou as patacas, peró non nesas alturas del ano, condo nun había llaborías d'apuro.
Cavilando en todo esto mentras xuntaba gana para meter as maos nel augua xelada da palancana, cayéu nel día qu'era y porqué súa madre mandábala camín da casa unde taba sirvindo súa ermá: era el sou santo. Acabóu de compoñerse sin querer pensar muito cómo quiría súa madre que fose ver al ermá se cuase nun conocía el camín; na máis fora úa vez y nun taba mui fiada en acordarse por únde se chegaba.
¿Acabas hoi, nía? Xa teis el burro apareyado, esperando por ti.
Estragallóu a conca del almorzo y buscóu a corra pra secar as maos, mentras súa madre pousaba a pataca que taba pulgando y, coa puntía dos didos, sacóu un paquetín de papel del bolso del mandil:
Daye esto a Lali, pra que vexa que nun nos esqueicemos d'ella, y diye...
Callóu Malia al chegar á cocía el pequeno da casa. Al vello todo coloradín de durmir, descalzo y col culeiro asomando por baxo del chaqueto, tuvo el ermá nun tris de coyello nel collo y enchello de chuchos, peró nun ye deu tempo:
Veite axina, que vas llevar a mañá por ti. —Apuróula súa madre . Y tú: ven acó, qu'inda vas poñerte malo, avixoliando por ei cuase encoiro.
Miróula el neno con pena, véndola marchar sin él, y tiróuye un dos escasos chuchos que repartía a quén y cóndo ye parecía. Foise a nena antias qu'el pequeno cambiase de norte y acabase por sacarye a llingua ou botarse a chorar porque nun lo llevaba con ella.
Xa iba na porta de fora, condo sentío á madre:
Se nun t'acordas del camín, déixaye al burro, que ben sabe ir.
Miróu a nena prál burro, parado al pe da pedra qu'usaban para subirse nél, coa cabeza gacha, peró as oreyas deretas, atento a quén andaba por detrás. Sacóu del bolso da chaqueta el corteyo de pan que coyera sin que súa madre la vise y déuya al burro, mentras atisbaba que nun tuvese a madre otiando por algún ventano. Al ver que nun taba, subíuse al burro como os homes y non as muyeregas, como taban mandándoye sempre. A verdá era que, habendo xente, tampouco s'atrevía ella a poñerse así, tendo que pasar a perna pol pico da cabeza del burro desque taba sentada, porque nun ye daba a saya para pasalla primeiro, como fían os homes. Tando sola y para un camín tan llargo, iba miyor ben sentada que, del outro xeito, sempre acababa durmíndoseye a perna qu'iba doblada, por muito que súa madre ye dixese qu'era porque nun sabía poñella ben.
Botóu a andar el burro col sou paso calmo, que na máis apuraba condo baxaba algúas costas, y, como se soubese únde iban, foi coyendo as veredas y os atayos que llevaban á casa unde taba sirvindo Lali. Acordábase ben ella de condo acompañara al ermá y á bola al que chamaban por allí “el palacio”, pedir colocación pra Lali; conocía súa bola á caseira, qu'inda eran algo parentes, y, sabendo que sempre tían falta de criadas novas naquella casa, naquel tempo qu'a xente nova buscaba miyorar índose prás villas, foi ofrecer á neta grande y, de paso, mostrarye el camín á pequena, por se, al sou tempo, encontraba tamén ocupación en búa casa.
Chegóu á casa y antias d'acabar d'amarrar el burro núa das argollas da corrada, salío sua ermá correndo recibilla:
¡Mina: viche verme! ¿Pasóu algo? —perguntóu, esmolida, al punto.
Non, mandóume má trerche esto porque tás de santo.
Coyéu Lali el paquetín que ye apurría súa ermá:
¡Vaya! Nunca s'acordóu condo taba na casa y agora mándate a ti, quitándoche d'ir al escola...
Iba replicarye Mina condo asomóu na porta a parenta da bola:
Pasái dentro, nenas, que nesta casa nun se reciben as visitas na corrada.
Chocóuye a Mina que la tratasen de visita, nun sendo máis qu'el ermá del última criada da casa, peró coyéula Lali pol brazo y tiróu por ella pra dentro:
É verdá. Foi el allegrón de vella que nun me deixóu esperar que chamase —disculpóuse coa caseira, que fía as veces d'ama cos criados.
Xa sentadas as tres na cocía y con outra criada preparándoyes un café, puido Mina reparar na súa ermá con calma: el pelo recoyido nun moño ben peñado, a cara y as maos máis blancas del que yas recordaba, a bata de bon paño...
Tou aprendendo a servir a mesa y atender á señora y por eso nun ando pollos eiros, que para eso xa tán os homes y algúa xornaleira condo hai máis apuro —cuntábaye Lali, siguindo el repaso que ye daba súa ermá.
Gracias, Mercedes —dixo el ama condo el outra criada acabóu de serviryes el café.
Destapóu úa fonte qu'había nel pico da mesa y apurríuya a Mina:
Coye: xa verás que búas son. Túa ermá nunca antias las probara y gústanye ben.
Como a nena nun acababa de dicidirse, garróu úa Lali:
Son de manteiga de cocho y tan mui ricas. Toma.
Vendo que súa ermá comía nella con gusto, animóuse ella a coyer úa pra proballas:
Dan que fer, peró merece a pena el trabayo pol búas que tan y el qu'aguantan sin poñerse ruías —esplicóu, coyendo outra, el ama.
Acabaron el café y coyéu Lali el paquete que ye dera fora súa ermá y que deixara al pé d'ella na mesa. Desenvolvéu el papel y encontróu dentro un pano de maos con flores estampadas. Miróulo a nena, rebixindo a cara:
¿Cónto tempo llevas sin comer un ovo frito ou manteiga?
Baxóu a cabeza el ermá, recoyendo cos didos as faraguyas de galleta que ye cayeran nel alda, como se tuvese pensando qué responderye, sabendo ben porqué ye perguntaba eso Lali. Foi a caseira a que ye aforróu a resposta, erguéndose con aire da siya:
Móstraye a casa, se qués. Y preséntaya á señora, se xa tá para recibir. Eu teño quefer.
Féxoye caso Lali y foron vendo a casa, contándoye Lali el llabor que ye tocaba. Recibíulas a señora, que ye fixo un esamen completo a Mina y despedíolas prometendo que, se era tan cumplidora como súa ermá, nun tempo iba buscarye ella colocación en tan búa casa como a súa.
Tú, el que téis que fer é aplicarte ben nel escola y aprender un oficio pra nun ter que sirvir como eu.
Nun creu que má me deixe. Xa tá dicíndome que nun pense que vou siguir perdendo el tempo camín del escola...
Miróula súa ermá toda seria, parándola nel pasillo pol qu'iban, camín da porta principal:
Má pode dicir misa y a señora, tamén: inda che quedan dous anos d'escola, queran ellas ou non, y despós xa veremos qué podes fer. Aprender a cose, entrar d'aprendiza nalgún llao,...
Chegaron a fora y deron úa volta pol xardín que mandaba cuidar a señora inda máis qu'a casa y así taba, inda nel inverno, florido.
Nun toques nada, que tá véndonos desde a galería y nun ye gusta que se toquen as plantas, maís qu'as qu'ella manda cortar para fer ramos prál salón.
Acabaron de ver el xardín y volveron prá cocía, unde xa las esperaba a caseira:
Vas llevar este calzado, qu'a túa ermá xa nun ye vale y inda tá ben pra usar. Y estas galletías pral camín, que ben sei que che gustaron y vas chegar a casa a bon hora pra xantar. As volver condo queras, que ben sei qu'a Lali prestóuye ben a visita.
Despedíuse a nena, agradecéndoye muito todo conto ye daba, y salío con súa ermá buscar el burro. Algún dos criados puxéraye augua y herba y deixara cerca un tayolo que, según dixo Lali, usaban pra subirse ás monturas naquella casa.
Podes esparrarte que naide vei mirar cómo te subes.
Ríronse as ermás, que ben sabía Lali como fixera el camín a pequena, y eso que tuvera bon cuidado de poñerse ás muyeregas antias de chegar á casa.
Parecíaye a Mina que xa llevaba muito tempo por aquella vereda y que tía que tar cerca el atayo para chegar a os montes del aldea. Condo viu un entrada pral llao que pensaba que tía que tar el carreiro que buscaba, fíxoye meterse al burro por ella y, antias de ver que nun conocía el sito, chegóu a un pradín verde y neto como se fose mayo. Úa parexa de sacaoyos, grandes y azules, foran pousarse entre as oreyas del burro como pasadores de pelo enxoyados.
Taba a nena mirando de virar el burro para volver al outro camín y deixarye siguir a ver se daban chegado a casa condo viu vir pra ellos a vaca rubia máis grande y ben mantida que vira nunca y con ús cornos da metro. Tamén ye viu colgando a corda con que daquén debía tan allindándola y baxóuse del burro pra coyella antias qu'enfilase a salida del prao y nun houbese quén la parase.
Al ver al burro y á nena parados delante, paróu a vaca y púxose a pacer como se tal cousa y puido Mina garraye a corda dos cornos. Coyéu tamén el ramal del burro y foi andando por unde chegara a vaca, a ver se vía a quen tía que tar con ella y, de paso, s'encontraba algún sito unde subirse para volver poñerse a caballo.
Chegóu correndo xunto a ellos, primeiro, un cancín, rubio como a vaca, y, detrás, úa nena máis ou menos como ella:
Gracias, nía. Menos mal que ma coyiche ou igual tía que chegar al alto detrás d'ella.
Nun foi nada.
¿Y qué fais aquí? Este camín nun vei a nayundes.
Perdínme. Penséi qu'era el atayo para chegar a casa y metínme por él.
Quedóuse el outra nena mirando pra ella mentras espantaba un sacaoyos, este verde, que ye rondaba a cabeza de siguido:
Inda tías que pasar outras dúas buqueiras antias de chegar á que vei al aldea.
Vale, gracias.
Nun acababa Mina de coyer el ramal del burro pra dar volta, mirando alredor a ver se vía un sito al qu'emporondarse pra subirse nél. A vaca deitárase a rumiar al pe d'ellas y el cancín sentárase al pe del burro, despós de usmiarse ún al outro conto quixeran:
Ven a casa, que che saco un tayolo pra que podas poñerte a caballo.
Botóu a andar, féndoye erguerse á vaca, y foron todos detrás d'ella hasta el outra punta del prao, unde asomaba úa casía de pedra moura entre as canas d'un rosal que case la tapaba toda. Máis qu'úa casa, era úa bodega unde un roupón de trapos colgado d'úa vida separaba a cocía del sito de durmir y un tabique de tablas, a corte da vaca.
Todo esto puido vello Mina al entrar a nena pol tayolo que ye dixera y, como se al verse na casa, s'acordara del que y'ensinaran que había que fer condo chegaba daquén, chamóula qu'entrase y ofrecéuye un vaso d'augua:
Ou, miyor, un vaos de lleite. A mín gústame calentía da vaca.
Coyéu el canao de mecer y escuruxóuse xunto a vaca, que pacía ceibe cerca da casa. Véndola fer, acordóuse Mina das galletas que ye deran unde Lali. Sendo el hora qu'era y vendo a aquella nena sin fachas d'ir xantar axina, sacólulas del saqueto unde yas meteran, sentóuse nel paso da porta y puxo as galletas nel pico del saqueto, xunto a ella, esperando qu'el outra acabase d'encher el xarro.
Eu soi Linda.
Apurríuye el canao y coyéu úa galleta, mentras Mina bebía:
Y eu, Mina. Nunca te vin, ¿nun vas al escola?
Negóu coa cabeza antias de darye un papao al lleite.
¿Y vives aquí sola?
Non, nía, ¡cómo vou vivir sola! El que pasa é que má y bola van ganar el xornal por ei, eu quedo cuidando a vaca.
Quedóuse pensando Mina un bocadín, antias de perguntarye outra vez:
¿Y tampouco vais al iglesia?
Volvéu sacudir a cabeza a nena, coyendo outra galleta. Bebéu outro papao Mina y pousóu el canao entre as dúas:
¿Nun sabes ller nin cuntar?
Sei, tal. Y escribir.
Coyéu úa pedra y escribío os sous nomes na llouxa del paso con úa lletra dibuxada como a que yes fía a maestra nas mostras nel encerao y despós puxo a fecha y úa llúa mediada:
Has volver antias que se borre de pisar enriba.
Como se fixesen un trato, coyéu el última galleta, partíula y deuye a Mina a mitá, que la coyéu coa seriedá al xeito al caso. Beberon depós por turno del canao y erguéronse, recoyendo Mina el saqueto y llevando Linda el canao hasta úa pedra conca que fía de soleira a un ventano. Valleiróu a nena el lleite que deixaran y al punto chegóu úa patulia de sacaoyos y algúa páxara, poñéndose a comer nél.
Abrío Mina us oyos de cuarta, vendo tanta bicheiría xunta comendo nel lleite, y máis inda condo Linda, véndola tan asombrada, moyóu a mao nél y púxola para qu'os bichos ya secasen, ríndose das cellergas que ye fían. Moyóu el outra mao, pasóula polla cabeza y máis sacaoyos foron pousárseye nella.
Ven, pon tu tamén, verás como nun s'asustan.
Deu un paso pr'atrás Mina pra que nun ye puxese lleite nel pelo, un pouco asustada de ver al outra nena coa cabeza cuberta con úa toca viva. Ríuse Linda da súa cara de susto y parecéuye al outra nena que nun era tan como ella, como antias ye parecera, como se con aquella risa na cara puidese ser muito máis veya, ou máis nova, ou nun ter ningúa edá qu'ella conocese.
Nun teñas medo, que nun fain nada.
Estiróu Linda a mao y enalaron pr'hacia ella os bichos que tuvera nella, pousándoseye a Mina por toda a roupa, como un estampado vivo y chen de brillos.
Acertóu nese momento a berrar el burro, espantando a todo el bicheirío, que salíu volando como úa nube de colores que se foi desfendo por todo el prao. Apestañióu Mina, volvendo ver a Linda, xa sin ser a visión qu'antias l'asustara, como úa nena que secaba a mao chía de lleite na saya, entrando na casa:
Vou buscar el tayolo para que subas a caballo, que parece que tou burro xa cansóu de descansar.
Foron al paso, Mina nel burro y Linda andando al pe d'ellos, col cancín rubio brincando entre ellos, hasta el estreme del prao:
Xa sabes: teis que volver al camín y pasar outras dúas buqueiras antias de chegar al atayo que vei al aldea.
Si, xa sei.
¡Y nun ye digas a naide que me viche!
Chegóuye a Mina el última voz de Linda condo xa nun vía el prao detrás d'ella.
Al hora qu'é, vendrás xa xantada, ¿non? —foi el saludo que ye deu súa madre condo xa iba col burro prá cuadra.
Entretúvose desapareyándolo y botándoye augua y herba seca, que verde parecíaye que xa comera abonda y ben neta nel prao de Linda, hasta que chegóu xunto a ella el ermao, tirarye da saya pra que lo coyese:
¿Trouxícheme algo? —perguntóu na maís botarye as maos al pescozo.
Trouxen, ho. Mira el que me deu Lali pra ti.
Sacóu del bolso un paquetín de papel d'estraza qu'el neno axina desfixo pra encontrar un pedazo de chocolate envolto en papel de plata. Nun soubo Mina se ye prestara máis el dulce ou el papel brillante nel que vía, conforme miraba nél, movéndolo pra todos os llaos, sacándoye brillos al darye el sol condo saliron da corte.
Baxóulo al tarrén y salío el neno correndo en busca da madre pra ensiñarye el que ye trouxera súa ermá, sin acabar d'acordarse d'aquella Lali que dicía que yo mandara:
Tá ben, ho. Damo que cho guardo prá merenda.
Miróu Berto pral ermá, prá madre y pral chocolate sin querer soltar el paquetín brillante.
Vamos guardallo nel alacena que na mao vei desférchese.
Coyéulo d'un brazao el ermá pra que chegase el neno a metello nel armario, convencéndose de que quedaba allí y naide iba desapareceryo.
Ide ver se puxeron as pitas, a ver se podemos ciar ús.
Baxóu Mina al tarrén a Berto y déuye el cesto dos ovos. Acordóuse entoncias del que ye perguntara Lali al ver el pano que ye mandara a madre y fixo por buscarye resposta y sentido al que ye dixera. Era verdá que fía tempo que nun comían ovos, peró tampouco sabía se fora porque pararan de poñer al mismo tempo as nove pitar que tían. Parecíaye a ella que nun era ese el tempo de parar de poñer, peró tampouco taba mui segura. El que ye estrañaba era a pergunta de súa ermá. Tampouco sabía dúnde sacara os cuartos súa madre pra comprarye el pano, porque nun s'acordaba que nesos días vendese ningún pito nin fose ganar el xornal a nayundes, acabado el tempo das matanzas, inda por empezar el das llaborías nos eiros. Súa madre iba al xornal nos tempos demáis trabayo, aforrando todo el que podían pra condo nun había unde ganallo; non como a madre y a bola de Linda, que debían tello seguro sempre ou dedicarse a daqué que fía falta sempre.
Se volvo vella, hei perguntarye de qué trabayan. Igual pode ir má con ellas y aprender el llabor...
Percatóuse de que falara en alto porque Berto, qu'iba correndo delantre d'ella, frenóu en seco y volvéuse ver qué dicía:
¡Que nun corras tanto, que vas espantallas y col apuro igual rompen os ovos!
Parecéu qu'el neno nun la sentira ben primeiro y conformóuse col que ye repitira, entrando máis someiro nel alpende das pitas:
Mira, Mina, hai ovos. ¡Vamos contallos!
Pouco yes deron que contar os cuatro qu'encontraron, peró ben yes chegaban pra ciar esa noite y volveron pra casa máis aspacio, llevando el pequeno el cesto con ellos y detrás ella, mirando qu'el neno nun fose enzarabellar y fer tortiya antias del hora.
¿Había algún?
Sentárase súa madre na porta da casa zurcir roupa y nun erguéu a vista hasta que Berto ye puxo el cesto nel pico das maos:
Nun mos des a mín, llévalos dentro; que los poña túa ermá na meseta, unde nun vayan cayer. ¿Y tú que llevas ei, pegado á chaqueta?
Miróuse Mina por únde podía y pasóu as maos pollas costas, buscando el que ye dicía a madre, sin dar con nada.
Ven acó. ¿Únde coyiche esto?
Na mao de súa madre brillaba el ala azul d'un sacaoyos, igual qu'un pedacín de cristal como os das ventás del iglesia.
Sacudío Mina a cabeza:
Pos nun sei... Pegaríaseme pol camín.
Ben sabía ella únde. Perderíala algún dos bichos que ye puxera enriba Linda. Peró, sin saber mui ben porqué, preferíu nun contarye á madre que se perdera vindo de volta y qu'encontrara úa nena vivindo núa bodega nun prao, non mui llonxe d'allí. Úa nena que nun iba al escola, nin al iglesia, peró sabía ller, contar y escribir y daba lleite ás páxaras y a os sacaoyos para que la obedecesen. Úa nena que ye pidira que nun ye dixese a naide que tuvera con ella y acababa de tomar a dicisión de ferye caso, nun dicíndoye nada a súa madre.

miércoles, 7 de febrero de 2018

A tumba (Verderón 13 y fin)


Al chegar Naya del escola, taba sou bolo esperando por ella nel poyo da casa:
Bus días, bolito. ¿Tas tomando el fresco pra fer fame? –quixo embromallo a neta.
Taréi, nía. Fame xa fixen coas voltas que llevo dadas hoi col bon del saqueto qu'encontrastis.
Miróulo a nena mentras sacaba el saqueto del tabaco y el llibro pra fer un cigarro, esperando qu'acabase axina pra saber qué anduvera fendo. Nun s'aballóu miga Pacho, disfrutando como sempre de ferye de rabiar á neta: conto máis apuro ye daba ella, máis aspacio iba él. Acabóu al fin de fer el cigarro y prendello con toda parsimonia y col primer fumo botóu a falar:
Primeiro fun al camposanto ver a tumba de Sagrario pra saber as fechas y de vaso ver se taban el cura ou el sacristán pol iglesia, a ver se nos llibros dicían algo del que ye pasara. –Deu outro tento al cigarro. –Y tuven sorte que taba el curín ese novo que temos agora. Contéiye por alto el hestoria y nun tuvo pereza ningúa en buscar el qu'houbese nos archivos da parroquia.
Volvéu chupar el cigarro, botar el fumo y despós de mirar pra neta con media risa bailando na bova, vendo como nun quitaba os oyos d'él, sacóu un papel ben doblado del bolso da chaqueta y abríolo con todo cuidado:
Ei teis el qu'encontramos.
Coyéu Naya a foya que y'apurría sou bolo y xa iba poñerse a llella condo cambióu d'acordo, volvéu doblar el papel y erguéuse del poyo:
Primeiro vamos xantas que quedéi con Sara y Yayo al hora da sesta y llougo van chegar y nosoutros inda nun empezamos.
Agora foi el bolo el que quedóu papiando el aire. Pensaba él qu'a nena nun iba perder tempo por ver en qué parara el hestoria da Monxa y resultóu que prefería esperar por os amigos pra conocer el fin de Sagrario y Pedro. Fíxoye acordarse de condo ellos eran nenos y nun fían nada sin tar todos xuntos; nun era igual se faltaba daquén. Y máis, pensóu, esta nena qu'é sola; os d'antias tíamos ermaos abondos e, senon, primos al pé da casa, que tamén valían, as veces, miyor qu'os ermaos.
Nun ben acabaran de xantar, sentiron petar quedo na porta, según a norma das visitas al hora da sesta de nun tocar el timbre y espaventar a toda a casa. Salío Naya mandaryes pasar a os amigos mentras acababan de recoyer a mesa y os cacharros da xanta.
¿Vosoutros nun tomaredes café? –perguntóu a bola, servindo as tazas dos grandes.
Peró un cortadín, ben poden, nía –replicóuye a nora, dispoñéndose xa a sacar máis tazas.
Non, gracias –responderon os nenos.
Deixa, más. Se eso, xa pra merendar...–insistío Naya pra que nun sacara as tazas a madre: –Peró un pouco de chocolate igual sí, ¿non?
Según lo dixo, miráronse as tres da casa y botarosn úa cacarada de risa:
Tá claro que nun se perde a fruxe: ou comedes, ou comedes –volvéuse pra ellos Pacho.
Encoyéronse d'hombros os ermaos, sabendo xa qu'algo ibar ter que tomar y miyor un dulce qu'outra cousa.
Nun faigáis muito ruido, qu'eu vou durmir a sesta, nun sei el resto, peró eu vou –dixo a bola, quitando el mandil. Detrás d'ella salío el matrimonio novo, deixando al bolo cos nenos zarraos na cocía pra que nun yes chegasen as voces a os cuartos.
Bótame outro goto de café antias de sentarte –pidíoye á neta, que tamén ye sacóu as gotas pra nun ter que volver erguerse, xa qu'a nora marchara, qu'era a que yas racionaba.
Esta é a mía netía, ¡qué ben cuida de sou bolo! –río el veyo, botando mao á boteya.
Salío Naya sin ver ruido y volvéu al punto coa bolsa unde foran guardando el qu'encontraran nas súas pesquisas y el papel que ye dera Paco col qu'encontraran nos archivos del iglesia. Pousóu todo nel pico da mesa y sentóuse frente a os vecíos, acomodados nel escano que fía de banco corrido pegado á parede.
Aquí temos todo el que fomos xuntado, primeiro del hestoria de Saría y Román y despón tamén da de Sagrario y Pedro.
Foi sacando as cousas da bolsa: a caxa das cartas, a dos cuartos, el pano coas arras y os aniyos, el saqueto qu'encontraran nel molín y a llibreta unde escribiran el que dicía a carta de Pedro. Despós de valleirar a bolsa y colocar todo delante d'ellos, coyéy a foya del bolo y desdoblóula sen presa.
Y aquí tá el que meu bolo y el cura encontraron nos llibros del iglesia.
¿Foi contarye al cura el que tamos fendo? –perguntóuye Yayo a Pacho, cuase saltanto del senteiro.
Fun saber qué podíamos aprender del final da Monxa, porque se tá enterrada aquí, igual algo había nos rexistros –esplicóuse el veyo, acougando al rapaz: –Y xa veredes que nun foi de balde el viaxe.
Volvéu colmar a taza de gotas sin fer caso da mirada que ye taba botando a neta, vendo cómo baxaba a boteya, animándola a que llese d'úa vez el papel que ye dera. N'él apuntara el cura a filiación da Monxa, condo nacera y condo morira, d'úas febres que coyera atendendo xente nel dispensario qu'había nel convento, antias de chegar sequera a profesar. Aparecía tamén del llibro que, como iba pra monxa, nun se cobrara el enterro, inda qu'houbera daquén que quixera pagarye ún de primeira y como nun yo acetaran, nin a familia pra misas, gastara os cuartos na tumba.
Encontrara el cura, mirando os papeles da parroquia, un anotación que a él, sin conocer el hestoria, chocáraye, peró nun acabar d'entender, según yes contóu Pacho y al ir él hoi col bon de saber algo máis da Monxa, fíxoye acordarse y entre os dous encontráranye sentido al escrito; y el cura copiáralo nanota pra qu'os nenos puidesen chegar solos á misma idea a que chegaran ellos. Falaba el apunte d'úa confesión que ye fixeran al cura, sin dar datos de quén nin cóndo, según lo ataba el secreto del sacramento, d'estorbar as búas intencióis d'ún mozo por cumplir úa promesa qu'a salú nun ye deixara acabar en ben pra enmendar el mal qu'a sabendas primeiro quixera fer.
Acabóu de ller Naya y quedaron os tres callados, rumiando todo conto acabaran de sentir; y, sabendo el que xa sabían del hestoria de Sagrario y Pedro, axina chegaron a ferse un idea de todo conto pasara hasta que Román encontrara os cuartos y as arras nel molín veyo da casa Grande, entoncias xa da casa da Monxa.
Quen fose que conocese as andanzas de Pedro detrás de Sagrario soubo tamén qu'él tuvera el intención de darye os cuartos da dote y as arras a Sagrario pra que fose monxa coa súa bendición y algo debéu tramar pra que Pedro nun podese fello, ou eso pensóu quen fose –empezóu a esplicallo en alto Yayo.
Peró Pedro xa lo fixera, usando el molín, inda que Sagrario nunca chegase a sabello –siguío Naya.
Nin Sagrario, nin naide –coyéu a palabra Sara: –hasta que Román encontróu os cuartos y nosoutros agora a carta. Por cierto: ¿sábese que foi del tal Pedro?
Miróu Naya a nota del cura a ver se deixara daqué sin ller y, al nun encontrar nada máis, volvéronse os tres pral veyo que cabeciaba con media risa na cara:
Sábese, nía: morío antias que Sagrario; él sí tuvo enterro de primeira c'úa ducia de curas y dous fiyos pra deixallo ben enterrado.
¿Dous fiyos? –saltaron os tres nenos al tempo.
Sí, xa medradíos, qu'apareceron con súas madres a reclamar el que nun s'atreveran, ou sí, de vivo. Que por eso Sagrario y sía familia desconfiaban d'él. El tal Pedro xa anduvera lo sou condo quixo formalizar con Sagrario, así que, por lo qu'el cura quixo entender na partida de defunción, el anxelín tría máis d'un regalín con él, aparte de fiyos.
Como os nenos lo mirasen sin entender, Pacho apuróu el cigarro, apagóulo con ganas nel cinceiro y anunció:
El chaval, que xa iba tendo edá, acabóu morindo dos males que coyera por ei fendo todo conto os cuartos y a fama da casa ye deixaran. Y morréu el conto, qu'inda sois mui novos pra saber de qué falo. ¿Qué vais fer agora que xa conocedes el hestoria de Sagrario?
Miráronse outra vez os nenso y condo Sara s'encoyéu d'hombros como acostumbraba, respondéu Naya:
Inda nun sabemos quén sabía que Pedro quería portarse ben con Sagrario, peró tampouco créu qu'importe muito.
Debía ser da casa d'él, porqu'as flores que ye poñían eran del sou xardín y se yes deixaron el molín y terras nel última manda da casa, algo tía que saber el último que morío... –respondéuye Yayo.
Como Pacho iba dándoyes a razón, siguío Naya:
Os cuartos nun yes deron a Saría y Román el que querían, máis ben los separaron de todo, axudados por vosa bola –apuróuse a reconocer pra que nun ye protestase Sara.
Temos as monedas antiguas, el rosario y as arras. Y eu nun quero que quedemos con ellas –insistío Sara.
Y a carta –añadío Yayo.
Cabecióu el bolo, vendo qu'iban chegando á conclusión que tamén se yes ocurrira a él y al cura condo acabara de contarye el qu'os nenos anduveran fendo:
¿Y qué vais fer con todo eso? –quixo saber.
Nun podemos volvello al molín, peró tampouco temos a que dallo: a casa Grande acabóuse y na da Monxa nun queda naide a quen volvello, qu'os d'agora nin saben, nin queren saber nada d'este hestoria, según ye dixeron al noso bolo, que tamén botóu a mañá en pesquisas –dixo Yayo.
Xa sei, xa –respondéu Pacho: –Y, ¿entoncias?
Mentras lo pensamos, eu quero ir ver esa tumba que tanto debéu costar. –Erguéuse Naya, empezando a recoyer todo conto estendera nel pico da mesa: –Igual pol camín se nos ocurre algo.
¿Y qué vais fer coas cousas de Saría? –quixo saber el bolo.
Esas sí quero guardallas eu –apuróuse a responder Sara. Como os outros quedasen mirando pra ella, encoyéuse d'hombros y dixo: –Vía sendo a mía madría y quero quedar con esas cousas, diga el que diga mía bola.
Pestañiaron todos sin crer el que taban sentido, mentras Sara volvía fer aquel ademán tan sou y empezaba tamén ella a recoyer as cousas:
Espera, que che traigo a bolsa col resto das cousas que trouxemos del desván. –Zarróu a súa mochila Naya y salío da cocía, procurando nun fer ruido pra nun espaventar a os que durmían a sesta.
Volvéu al pouco coa bolsa que dixera y axudóuye á vecía a meter a caxa coas cartas y os aniyos entre el resto das cousas qeu xa taban nel saqueto, deixando na mesa el pano coas arras y a caxa coas monedas veyas:
Guarda tú as arras y esas monedas que seguro que saliron del molín. –Apurríoysa a Naya, quedándose ella col pano: –Este guárdolo eu, que nun creo que vise coas monedas. Peró vou deixar inda a bolsa aquí pra nun andar pasiándola. ¿Vamos?
Saliron da casa aspacín y hasta que nun tuveron nel camín nun volveron falar, vendo qeu tamén Pacho calaba a boina y botaba a andar con ellos:
¿Veis con nosoutros, bolito? Pos ¿nun dicías que x'anduveras abondo por a mañá?
Vou, nena, que quero ver en qué para todo esto sin ter qu'andar perguntándovos.
Inda foi máis a sorpresa condo veron vir escontra ellos al vecín, tamén col idea d'acompañallos a únde fosen.
Solo falta que veña bola y xa tamos todos –roñóu Sara, vendo a procesión que taban armando.
Ríronse os veyos, chisgando un oyo:
Non, esa nun ven, que se asoma, xa ye salirá Inés cambiarye el rumbo –respondéu Pacho, convidando al vecín a tabaco, al tempo que botaban a andar sin esperar por os nenos.
Al paso lento dos bolos, nun se yes fixo llargo el camín a os netos, sentindo os contos d'antias que foron recordando dos enterros, das diferencias entre úas casas y outras, del vecín que pasóu a guerra dormindo nun nicho, de condo as tumbas eran na terra y se fundían solas al pudrir as caxas... Y todo sin que Sara gurgutase, conforme lo contaban con risas y sin afan de merte medo como fía súa bola.
Así chegaron al cementerio y mentras abrían a cancella da porta, anuncióu Pacho:
Primeiro vamos ir ver a tumba de Pedro, xa despós veredes a de Sagrario.
Peró a que nos importa é a d'ella, ¿qué ten que ver a d'él?
Algo ten que quero que vexades antias d'ir a d'ella. Vide por aquí.
Metéronse por el pasiyo qu'iba das a capiya unde dicían a misa por Todos os Santos y pegado a ella encontraron el pantión da casa Grande, cuase tan grande como a capiya y muito máis adornado, peró tamén pior conservado. Detrás d'úa cancella de ferro, comida de ferruyo y con un bon candado, podían verse as lápidas de mármol blanco cubertas de verdín en muitos sitos; a dalgúa faltábanye tamén lletras, que podían ver cayidas nel tarrén entre os restos del qu'algúa vez deberan ser ramos de flores.
Esa del esquina é a tumba del tal Pedro –avisóu Pacho, pra que la estudiasen ben.
Pos nun morío tan novo como decíades –comentóu Sara, sempre rápida cos númaros.
Naide dixo que fose novo –correxíola sou ermao: –A qu'era nova era ella.
Agora vamos por aquí –indicóu Carlos.
Foron andando por ún dos ramales hasta al cementerio veyo nun se fixeran os últimos enterrados en terra y quedaban inda cruces y llápidas marcando as tumbas. Aquella parte cuase parecía un xardín de cuidada que taba el herba con arbustos y plantas de flor repartidos por ella y el camín feito con llousas grandes y espaciadas que foron seguindo hasta el pé da parede que zarraba el camposanto.
Eu nunca tuven nesta parte del cementerio –dixo Yayo.
Sacudiron as nenas a cabeza, conforme ellas tampouco tuveran, asombrados os tres del que taban vendo. Y tía razón Pacho condo yes dixera que si lo conocesen, tamén ellos iban saber qué fora de Sagrario porqu'a súa tumba chamaba el atención de llonxe: el mármol blanco, tan llimpo que rellucía, destacaba entre el herba ben cortada y contra el gris da parede y na cabeceira, enriba del nombre y das fechas grabadas na llápida, erguíase el busto d'úa monxía coas maos postas a Dios y el iscrición: "reza tamén por os que te quixeron mal".
Según viron a figura, tuveron as dúas nenas elmismo acordo y, condo xa Naya taba revolvendo na mochila, díxoye Sara:
Xa sei qué fer col rosario.
Apurríoyo el amiga, arrimóuse á tumba y con todo cuidado enroscóuye el rosario nas maos como yo puxeran a ella pra sacas as fotos pral recordatorio da primeira comunión, procurando nun forzar nin as mayas del rosario nun as maos del busto, tal parecían de finas qeu podían romper a pouco que las tocasen, Nun tía a figura nin gota de mofo por nayundes, nin entre os pliegues da toca nin sequera entre os didos ou nos rasgos da cara que, cos oyos entornados, cuase parecía que se rise pra ellos.
Tan ensimismados taban na tumba que nin conta se deron de que chegaba daquén xunto a ellos, hasta que falóu:
Buas tardes. Mirái que bon sito encontrastis pral rosario. ¿Foi ese el que aparecéu nel molín?
Volvéronse pral que falara, supoñendo xa qu'era el cura quen chegara.
Buas, don José. É tal, sí –respondéu Pacho.
¿Y estos son os pesquisadores que deron con él?
Sacudiron a cabeza os nenos y volvéu Naya abrir a bolsa, empezando a sacar as cousas que metera n'ella, as que nin Sara nin ellos querían que quedasen na casa de naide. Axudáronye os vecíos a ter por ellas según iba sacándolas, todos d'acordo sin ter que falar en que naide miyor qu'el cura pra saber qué fer con ellas ou unde guardallas.
Esperai. Vamos pr'a retoral que taremos másis cómodos pra mirar todo eso que tredes na mochila.
Abrío el paso cos veyos detrás, mentras os nenos volvían guardar as cousas na bolsa antias de seguillos.
Xa na casa, despós d'ofrecer café y chocolate, sentóuse al fin y puido Naya valleirar a mochila mentras y'esplicaban al cura qué, cómo y únde encontraran todo aquello. Estudióu don José con atención primeiro a carta y despós as monedas, y hasta el pano que fixera de sobre, antias de contaryes a parte del hestoria qu'el sabía:
Esta mañá, despós da visita de Pacho, busquéi nos papeles a ver se podía saber algo maís d'esta hestoria y encontréi a copia da manda qu'encarga cuidar a tumba de Sagrario. –Déuye un papao al café que se servira condo al resto y que, mentras falaran os nenos, nin s'acordara de tomar, mentras acababa de dicidirse a deciryes quén fora: –Despós de tanto tempo, nun creu qu'importe muito que vos diga quén foi, sabendo como sabedes xa el resto del conto –empezóu a dicir, acando de convencerse: - Foi a cuñada da casa, a muyer de don Manuel, ermao del Pedro que firma a carta.
Callóu el cura y quedaron todos rumiando el qu'acababa de contaryes hasta que, al fin, perguntóu Naya:
¿Y por qué iba fer todo eso esa muyer? –Como naide ye respondía, siguío: –Encargarye a tumba, adornarya con flores del sou xardín, deixar mandado que ya tuvesen llimpa y cuidada, máis qu'a súa...
Algo feiría del que tía que arrepentirse – apuntóu Sara.
Y vendo el iscrición da llápida... –dixo Yayo.
Nun sei qué fixo, peró muito ye debía pesar a culpa condo tanto cuarto deu pra reparar a falta –respondéu el cura: –Y se decides que todas estas monedas veyas, y as que Román puido usar pra pagar el viaxe ás Américas, debían tar escondidas nel molín, nun sabedes seguro se coa carta, peró ben podían tar..., eran muitos cuartos pra pagar úa culpa.
Eu penso – falóu Pacho: –que esas monedas, y as das arras, deixóulas Pedro como dote, según dice a carta, pra que rece por él condo sía monxa, escondidas nel molín, sin qu'os da casa soubesen nada. Y despós, a cuñada intentóu cumplir a promesa que pensaba que Pedro deixara al garete: a tumba y el cuidado d'ella y as mandas qeu yes chegaron a os da Monxa al morir el home, que algo tía que saber pra respetar así el que dispuxera a muyer.
Pensóu un bocadín el cura, antias de falar:
Nun podo dicir el que máis supoño que sei que puido pasar entre esos tres y Sagrario, que debe ser el única inocente en todo este bolorto. Peró, se queredes, guardo eu a carta y pano coa manda que vos dixen.
Tuveron d'acordo todos, sin que naide quixese saber máis del qu'os outros pensaban y xa daban por acabada a visita condo Sara perguntóu:
¿Y qué femos coas monedas? Porque nun creu que debamos quedarnos con ellas...
Miraron todos pra don José, esperando qu'él dicidise, y, al cabo, propuxo:
Podo mandar tasallas y xuntar el que se saque al resto que queda da manda pra que se siga cuidando a tumba da Monxa.
Xa salían por a porta, conformes col final que ye deran a todo el asunto condo Naya, botando mao al pescozo, coyéu a sampedra antias de perguntar:
Oiga, ¿sabe dúnde era es cuñada de Pedro?
Pos sí, del sito unde abundan as pedras como esa que tedes os tres colgadas al pescozo. Así que xa podedes imaxinar cómo chegaron al molín –callóu un bocadín antias de dicir: –Solían llevarse pra escorrentar males de todo tipo y axudar nos deseos del que la portase. Qu'aparecesen tres xunto al molín, paréceme abondo raro salvo que daquén las llevase nun collar ou hasta nun rosario, vei tú saber...
Fóronse os nenos cavilando y, condo xa taban chegando á casa de Naya, dixo Sara:
Podían tar n'outro rosario que nun encontramos. Igual tíamos que volver mirar si hai máis escondrixos nel molín.
Déixalo tar, Sara –respondéu el ermao, seguindo camín pra casa: –Xa tuvo ben de misterios pra úa temporada. Adiós, Naya.
Teis razón. Adiós, Yayo. Tú ¿veis recoyer el outra bolsa?
Vou, peró eu vou ver se chego a saber d'unde saliron as sampedras.
Déixalo, anda. Ou ¿qué vas perguntarye a tua bola se sabe algo d'ellas.
Pos igual si. Despós d'estudiar ben as cartas de Román que tamén era de pr'hacia alló... –Encoyéuse d'hombros recoyendo a bolsa: –Hasta mañá, Naya. Xa che contaréi.
FIN